– О́nim túrlerin de kóbeıtýdemiz, – deıdi «Kapıtal Natýr Prodýkt» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń quryltaıshysy Valdemar Hıldt, – óndiristi de ulǵaıta alar edik. Tek sapaly sút jetispeıdi.
Bul másele jalǵyz osy kásiporynǵa nemese Arshaly aýdanyna ǵana qatysty emes, jalpyǵa ortaq jaı bolyp otyr. Sút ónimderin óndirýshiler qazir óndiristiń tolyq qýatynda jumys isteı almaı otyrǵandyǵyn aıtyp zar ıleıdi. Otandyq ónimder tabıǵı, san márte synaqtan ótken sapaly bolsa da, odan áldeqaıda arzan ımporttyq ónimdermen básekege túse almaı otyrǵandyǵynyń bir sebebi osynda jatyr.
Usaq taýarly ónim óndirýshiler ázirge kásiporyndardyń qajetin tolyq kóleminde taýyp bere almaýynyń birneshe sebepteri bar. Aıtalyq, jeke sharýada eki-úsh bas saýyn sıyry bar eken delik. Jazǵy maýsymda sıyr eki ret saýylady. Tańǵy jáne keshki saýyn. Tańǵy saýyndaǵy saýylǵan sútti keshki saýynǵa deıin saqtaýdyń ózi aýyl turǵyndary úshin muqyl sıyrdyń múıizin syrqyratqandaı másele. Al eki ret tasymaldaý sút óńdeýshi kásiporyndar úshin basy artyq shyǵyn. О́ıtkeni janar-jaǵar maı qymbat. Júzdegen shaqyrymnan tasymaldaý qajet. Tyǵyryqtan shyǵar tóte jol joq emes, bar. Eń aldymen jergilikti jerde aýyl turǵyndarynyń birer qarasynan saýǵan sútti qabyldap alyp, eki saýynnyń basyn qosyp sútti salqyndatqyshta saqtaıtyn oryn ashý qajet. Sonda ǵana súttiń ózindik quny arzandap, óńdeýshi oryn mol sútke meldekteıtin bolady. Ári jańadan jumys oryndary ashylady. Sút sapasynyń ózi ártúrli. Bireýiniń maılylyǵy joǵary, al endi bireýiniki sál kemshin. Bir jaǵy ashylǵan oryn súttiń maılylyǵyna ǵana emes, tazalyǵyna da kóńil bóler edi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aqparatyna qaraǵanda, el tutynatyn et pen súttiń 82 prosentke jýyǵy baǵymyndaǵy birer qarasy bar aýyl adamdarynyń esebinen ótelip kele jatyr eken. Osy arada jekeni biriktiretin, qýatty kúshke aınaldyratyn selolyq kooperatıvterge sony serpilis qajet bolyp otyr. Salaǵa serpilis bitse, aýyl sharýashylyǵy bıznesiniń tıimdiligi kóp-kórim jaqsaryp qalar edi. Jumysty alǵa bastyrýǵa zańdyq turǵydan demeý de bar. 2015 jyldyń qazan aıynda qabyldanǵan «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» Zańyna sáıkes, jumys isteýge ábden bolady. Memleket bul taraptan aıtarlyqtaı kómek kórsetip otyr. О́tken jyly ǵana aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterine qoldaý kórsetý maqsatynda 25 mıllıard teńge qarajat bólingen. Mınıstrliktiń aqparatyna qaraǵanda, qural-jabdyq satyp alýǵa 329 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi qatysqan.
Eń ókinishtisi, qural-jabdyq satyp alýǵa nesıe alǵan kooperatıvterdiń bir bóligi óndiristik qýatyn tolyq kóleminde paıdalanbaı otyr. Tipti arasynda bir márte de paıdalanyp kórmegender bar eken. Memleket tarapynan bólingen qarajat kózin tappaǵan soń bul isimiz aǵash oqpen ań aýlaǵan tárizdi bolyp shyqpaı ma?..
Kásipkerlerdiń aıtýyna qaraǵanda, baǵdarlamanyń bolashaǵy zor. Tek osy baǵdarlamany túzgen mamandar jergilikti jerdegi tynys-tirshilikti tolaıym bilmeıtin tárizdi. Sút ónimderin óńdeýshi kooperatıvter ázirge eshteńe utpaǵan. Buryn súttiń ár lıtrin 80 teńgeden satyp alsa, áli de sol baǵa ustalyp otyr. Kásiporyn qabyldaıtyn sút kólemi de óse qoımaǵan. Baǵymdaǵy mal basy da burynǵy deńgeıde. Mal súmesimen kún kórip otyrǵan qarapaıym halyqtyń qorasyna kirip-shyǵatyn qara maldyń basy ózgeriske túspegen. Ár lıtr sútke bólinetin 10 teńge sýbsıdııany qalaýlarynsha jumsaıdy. Oǵan haqylary bar. Aýyl sharýashylyǵy kooperatıviniń múshesi retinde mal basyn kóbeıtýge, ónimin molaıtýǵa mindetteıtin eshbir tetik joq. Máselen, «Arshaly» aýyl sharýashylyǵy kooperatıvine qajetti súttiń 50 prosenti ǵana jetkizilýde. Jekemenshik sútiniń jarym-jartysyn kooperatıvke qatysy joq daıyndaý oryndary satyp alýda. Sapasyn jaqsartýǵa da áserin tıgize almaǵan.
– Keıbireý saýyn aldynda shelegin tazalap jýsa, endi bireýi jýmaýy da múmkin, – dep kúıinedi óńdeýshi kásiporyndardyń ókilderi, – kim kináli ekendigin qaıdan tabarsyń. Al bul biz úshin shyǵyn. Tutynýshylar da salaqtyqtyń salqynyn sezinedi. Osydan baryp ónim sapasy nasharlaıdy. Senimge selkeý túsedi. Qural-jabdyqta da kinárat paıda bolýy múmkin.
Osy tyǵyryqtan shyǵý úshin ár kooperatıvte ujymdyq jaýapkershilik bolýy kerek. Sonda ǵana is baǵytyn ońynan týǵyzýǵa bolady. Árıne, kásiporynǵa tapsyrylatyn súttiń sapasyn baqylaýshylar irigen, las sútti qabyldamaıtyny belgili. Biraq bul jerde eń aldymen dámi men túrine ǵana nazar aýdarylady ǵoı. Endi osy talapqa árbir sút tapsyrýshynyń uıatyn ústemelesek, ushpaqqa shyǵar edik deıdi olar.
Sút óńdeýshi kásipkerlerdiń aıtýyna qaraǵanda, ázirge selolyq kooperatıvter sýbsıdııa alý úshin ǵana qurylǵan tárizdi. Bastapqy maqsat tutasý, birlese eńbek ónimdiligin arttyrý bolatyn. Tıimdi tusy da az emes, jyldyq ósimi 6 prosentti quraıtyn jeńildetilgen nesıe de alýǵa bolady. Jalpy kásipkerlerge tıimdi jaǵdaı týǵyzylýda. Sút qabyldaıtyn oryndarǵa qajetti jabdyqtarmen qatar sút ónimderin óńdeıtin kásiporyndarǵa qanshama qural-jabdyq satyp alýǵa jol ashylyp otyr. Eger ár lıtr sútke bólinetin 10 teńge kólemindegi sýbsıdııa kooperatıvtiń kassasynda qalsa, olar jekemenshik mal baǵýshylarǵa mal azyǵyn jınaýǵa jáne sút saýatyn apparat satyp alýǵa kómek kórsete alar edi. Qazir sýbsıdııa bar bolǵany selo turǵyndaryna kórsetilgen áleýmettik kómek tárizdi.
«Rodına» AF» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Ivan Saýer kooperatıvter týraly suhbatynda bylaı degen edi:
– Kooperatıvter aýyl sharýashylyǵyna kúsh-qýat beretin bulshyq et tárizdi. Biz aldaǵy ýaqytta óndiristiń uıymdasqan túrine kóshýimiz kerek. Sonda ǵana sapa, ónim kólemi, eńbek ónimdiligi bolady. Keı kezde úıdegi oıdy naryqtyń buzatyny bolady. Serpilisi selkeýli bolyp turǵan selolyq kooperatıvterdiń mehanızmderin jetildirý qajet. Oǵan qosa, sút týraly barlyq búge-shigesine deıin eskerilgen, el múddesin kózdeı jazylǵan zań da kerek dep armandaıdy sút óndirýshiler. Sút bıznesi tabysy kól-kósir munaı bıznesi emes qoı, deıdi sút óńdeýshi kásipker Marııa Novıkova. Bul áleýmettik baǵyt. Árbir tutynýshy óziń óndirgen sapaly ónimnen dám tatyp, aǵzasy qýat alǵanyn sezinseń, boıyńdy qanaǵat sezimi sharpıdy. Jaýapkershiligiń budan da arta túsedi deıdi ol.
Jergilikti ónim óndirýshilerdiń jan aıqaıy eń aldymen memleket tarapynan kórsetilip otyrǵan qamqorlyqty qaǵys jibermeý.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy,
Arshaly aýdany
