San qıly sahna salty

Festıval toı toılaý emes, jetistik­terimizdi saralaı otyryp, áli de jetile túsýge jáne jańa belesterdi baǵyn­dyrýǵa qol jetkizý bolýy tıis. Sondyqtan bul festıvaldy Reseı­diń Chehov atyndaǵy, Fransııanyń Avınon, Anglııanyń Edınbýrg, Aýs­­­trııanyń Zalsbýrg sekildi álem­niń iri halyqaralyq teatr forýmy deń­geıine jaqyndatýdyń basy dep baǵam­daǵanymyz abzal. Muny táýelsiz Qazaq eliniń oń ımıdjin álemdik qaýym­dastyqqa tanytý maqsatyndaǵy saıası máni zor memlekettik mańyzdy shara dep túsin­genimiz jón.

Festıvaldyń eýropalyq kórsetilimi álemge tanymal ıtalııalyq «Piccolo Teatro di Milano» teatrynyń «Arlekın – eki myrzaǵa bir qyzmetshi» spektaklimen bas­taldy. 70 jyldan asa sahnadan tús­peı kele jatqan týyndyny HH ǵasyr teatrynyń iri tulǵasy, rejısser Djordjo Streler sahnalaǵan. Muny «Astana» festıvali sahnasyndaǵy shetel­dik teatrlar sherýiniń jaqsy bas­tamasy dep bildik. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bitisimen ile-shala qolǵa alynǵan spektakl nesimen qundy degen máselege kelsek, bul – álem teatrynyń damý tarıhyna úlken iz qaldyrǵan ıtalııalyq del arte teatr janry úlgisin jańalap, qal­pyna keltirgen aıtýly qoıylym. Oryn­daýshylardyń sahnadaǵy akterlik amal-ádisteri ár alýan.

Zamanaýı teatr ónerinde polıak rejıssýrasy, polıak teatry izdenisteriniń alar orny bólek. Belgili «TR Warszawa» ujymy óziniń 2015 jyly sahnalanǵan «Azap shekkender» spektaklinen elge tanymal eki birdeı avtordy tartqanyn kóremiz. Nemistiń jas ta bolsa tanymal dramatýrgi ári rejısseri Marıýs fon Meıenbýrg pesalarynyń zamanaýı Eýropa jáne orys sahnasynda qoıylýy progressııalyq ósý ústindegi úrdis bolyp tabylady. Berlındik «Shaýbıýne» teatrynyń kórkemdik jetekshisi Tomas Ostermaıermen turaqty tandemde ju­mys isteýi, klassık dramatýrgterdi zaman­ǵa saı laıyqtap qoıýy, óz pesalaryn jazýy jáne sahnalaýy úırenshikti qubylysqa aınaldy. Onyń «Azap shekkender» pesasyn qoıǵan talantty rejısser Gjegoj Iаjınanyń búgingi zamanaýı Eýropa rejıssýrasyndaǵy ornyn eskersek, kórermen bul joly da úzdik týyndymen tanysty deýge tolyq negiz bar. Spektakl batys pen shyǵysta qany sorǵalaǵan ózekti máseleniń birine, jas urpaqtyń din jolyna kelýiniń, jaı kelmeı dindi ustanýshy, nasıhattaýshy jolyna túsýiniń sebep-saldaryna úńildiredi.

Lıtvalyq «Meno Fortas» teatry F.Kafkanyń «Ashtyq sheberi» áńgimesi negizinde belgili teatr rejısseri E.Nıa­k­roshıýs sahnalaǵan spektakldi usyn­dy. Sýretker men qoǵam arasyn sıpattaǵan áńgime negizinde rejısser fılosofııalyq tereń máni bar, metaforalyq oıǵa jete­leıtin, ekspressıvti zamanaýı spektakl jasaǵan. Adamnyń boıyndaǵy «álsiz­dikti» kórsetetin detaldar spektaklde molynan tabylady. Basty keıip­kerdiń ashtyq jarııalaýdan alǵan syldyrmaq marapattaryn kórsetetin tus nazar aýdarýǵa turarlyq. Teatr osy spektakli úshin túrli festıvaldarda alǵan marapat qaǵazdary men estelik statýetkalaryn, kýboktaryn spektakldiń rekvızıti retinde qoldanady. Mundaıda «F.Kafka tárizdi shaǵyn áńgimelerimen tanylǵan qazaqta da jazýshy az emes, shirkin solar qashan sahnalanar eken» degen úmit eriksiz tutanady. Qalaı desek te eýropalyq deńgeıdegi rejısserlik jumystardyń tól rejıssýra úshin aldaǵy ýaqytta sabaq bolar tustary kóp.

Germanııanyń táýelsiz halyq­aralyq «11» teatry fransýz ekzıs­ten­sıa­­lızm baǵytynyń fılosofy, jazýshy-dramatýrg Jan Pol Sartrdyń «Jabyq qoǵam» («Shyǵarǵa jol joq») qoıylymyn kórsetti. Qoǵamnyń ár- túrli satysyna jatatyn biri baı Estel, ekinshisi poshta qyzmetkeri Innes, úshin­shisi Garsen jýrnalısi Jumbaq qyz­metker bir bólmege toǵytady. Sál­den soń úsh adamnyń arasynda ózara kıkil­jiń, kúshtiniń álsizge álimjettiligi, óz­geni ózine baǵynyshty etý sekildi áre­ketter bastalady. Avtor osyndaı tar ortada, túrme kamerasynda, ja­byq qoǵamda kúsh kórsetý pozısııasynan bolatyn álimjettilik pen ózgege táýel­diliktiń tabıǵatyna nazar aýdartady. Taqyryp qyzyqty, kótergen másele tereń de mándi. Teatrdyń jas akterler quramynyń oryndaǵan spektakli kórermenge ekiushty oı qaldyrdy. Negizinen spektakldegi akterlerdiń sah­­na­lyq áreketi, mızanssenalar, dekorasııa, jaryq quraldary óte qarapaıym. Alaı­da osy qarapaıymdyqqa oıynymen jan bitirýge tıis jas akterlerdiń kózin­de ot, júreginde jalyn sezilmeýi, shyǵar­manyń máni men mazmunyn tolyq ashyp bere almaı qalǵany ókinishti.

Aǵylshynnyń «1927» teatry belgili jas teatrlardyń biri sanalady. 2005 jyly jazýshy, aktrısa jáne rejısser Sıýzend Andreıd pen áriptesi anımator, ıllıýstrator jáne kınorejısser Pol Berrıtt tarapynan qurylyp, olarǵa aktrısa jáne kostıým sýretshisi Esme Epplton jáne aktrısa, kompozıtor ári mýzykant Lılıan Henlı qosylady. Shyǵarmashylyq tulǵalardan qurylǵan teatr spektaklderi san túrli janrdyń basyn biriktirýimen jan baýraıdy. Mýltıplıkasııa men teatrdyń qosyndysynda jumys isteıtin bul ujymnyń óneri álemdik teatrlar fes­tıvaldarynda úlken suranysqa ıe.­ Balshyqtan jasalǵan alyp adam – Go­lem­ge jan bitirý arqyly adamnyń tehnologııa men ekonomıka tutqynyna aı­nal­ǵanyn kórsetedi, tehnologııanyń ozyq jetistikteri adam turmysyn edáýir jeńildetkenmen, golemder (teh­nolo­gııalyq jetistikter) bılegen «zamana­qyrdy» satıralyq tilmen utymdy túı­reıdi.

Sh.Rýstavelı atyndaǵy Grýzııa mem­lekettik akademııalyq teatry Astanaǵa at basyn burmas buryn Almatyda óner kórsetti. Belgili rejısser R.Stýrýa dramatýrg B.Brehttyń 1930 jyly jazǵan «Erejeden tys jáne ereje» – «Isklıýchenıe ı pravıla» pesasyn «Zańdastyrylǵan zańsyzdyq» degen atpen usyndy. Grýzın teatr synshylarynyń 2016 jylǵy baǵalaýy boıynsha jyldyń 5 úzdik qoıylymynyń qataryna engen bul spektakldiń Astana festıvaliniń baǵdarlamasyna qosylýy sózsiz jetistik. B.Breht kóter­gen másele búgingi kúnniń tynysymen etene úndesýimen qundy. Budan ǵa­syr­ǵa jýyq ýaqyt burynǵy qoǵam jaǵ­daıyn sóz etetin týyndy sál sabyr saqtap, óz isimizge bajaılap qaraý kerek­tigin eske salady. Qoıylym pysy­qaı bıznesmen Langman (akter Z.Papýashvılı) áreketimen paıda bar jerge elden buryn júgiretin, baılyq úshin bárin taptap ótýden taıynbaıtyn ashqaraq kapıtal ıesin eske salady. Onyń jaldaǵan jumysshylaryna jasaıtyn qysymy, qatygezdigi, sottaǵy quqyq qyzmetkerleriniń sheshimin óz paıdasyna zańdastyrýy zamannyń azǵanyn, zań júıesiniń ábden tozǵanyn kórsetedi. Ústem tap ezgisinen bosamaǵan qarapaıym halyqtyń tartqan azabyna tragedııalyq fars janrynda nazar aýdartady. Rejısser pesada joq arab sheıhy men býdda qudaıy sekildi keıipkerlerdi spektaklge kiristire otyryp, shyndyqqa múlde janaspaıtyn, ádildikti belden basqan qarama-qaıshy sot sheshimin shyǵartady.

Japonııa astanasy Tokıodan kelgen «Nakamura Gekijo» teatr trýppasynyń ónerin asyǵa kúttik. Kúnshyǵys elindegi 400 jyldan asa tarıhy bar dástúrli «Kabýkı» teatrynyń Saryarqa tósine tuńǵysh ret kelýi shynynda da tarıhı qubylys edi. Teatrdyń dástúrli oıynynan bólek, jalpy sheteldik kórermenge uǵynyqty qoltańbamen jasalǵan arnaıy qoıylym oqıǵasy Japonııa ta­rı­hyndaǵy ańyzdan bastaý alady. Aıdaharǵa qurbandyqqa berilgen qyz­dy qutqarýǵa shyqqan jas batyrdyń erligi, Kúnshyǵys eliniń barlyq tarıhy jazylǵan orama qaǵazǵa qol jetkizýdegi kúresi baıandalady. Asyl murany ıelený jolyndaǵy kúres japonnyń dástúrli teatr keıipkerlerin Han táńiri taýynan esken samal jelmen birge Qazaq eliniń bas qalasy – Astanaǵa alyp keledi.

Al Qytaı Halyq Respýblıkasynan Beıjiń halyqtyq kórkem teatry Jen Mın sahnalaǵan dramatýrg S.Szınchjıdiń «Shabdaly gúlin una­tamyn» atty dramasyn ákelipti. Bas-aıaǵy úsh-aq akterdiń qatysýymen oınalatyn drama «qoıylym ishindegi qoıylym» úlgisinde oryndalady. Re­jısser shaǵyn sahna keńistiginde ózindik plastıkasy men sóıleý máneri bar akterlerdiń oıynyn úılestire bilgen. Tan dınastııasy tusyndaǵy dástúrli qytaı ádebıeti hıkaıatynan alynǵan oqıǵa jelisi mahabbat pen shynaıy ómir órnegimen astasa órbıdi. Qytaı mádenıetinde mahabbat sımvoly bolǵan shabdaly gúliniń kórermenge aıtpaq oıy mol. О́z elinde tanymaldyqqa ıe bul qoıylym halyqaralyq teatr fes­tıvaldaryna qatysyp, on jylda 275 márte kórsetilipti. Bir ǵajaby, oryndaýshy akterler óz keıipkerleriniń is-áreketine baǵa berip, qajet jerinde pikir-usynystaryn ashyq bildirip otyrady. Bul búgingi qoǵamdaǵy mahabbat, moral, ekijúzdilik sekildi etıkalyq máselelerdi kótergen qyzyqty spektakldiń biri boldy.

Lensovet atyndaǵy Sankt-Peter­býrg akademııalyq teatrynyń belgili re­jısseri Iý.Býtýsov sahnalaǵan A.Chehovtyń «Vanıa aǵaı» dramasyn kó­rermen súıispenshilikpen qabyldady. Spektakl 2017 jyly Reseıdiń «Altyn maska» konkýrsynyń alty atalymy bo­ıynsha úzdikter tizimine iligip, «Úzdik rejıssýra» júldesin ıelengen. Aleksandr Novıkov Vanıa aǵaıy úshin «Úzdik er adam», Sergeı Mıgısko – professor Serebrıakov, al Ol­ga Mýravıskaıa Sonıa róli, ekinshi qatar­daǵy qosalqy beıneni somdaǵany úshin jeńimpaz atanǵan bolatyn. Ár keıipkerdiń ózindik aıtar oıy bar. Akterlerdiń ómir súrý daǵdysyn rejısser ádeıi shartty túrde kórsete otyryp, olardyń janaıqaıyn, jalǵyzdyq zardabynan japa shekken keıpin berýge tyrysqan. Bári oqyǵan, ıntellıgent ortanyń adamdary bola turyp, ómirde kóp súringen, qatelikke urynǵan, jantalasa adasqandar jaıy sýretteledi. Keıipkerler tragedııasyn, jalǵyzdyq sherin kórermen birge sezinip, birge egiledi. Klassıkalyq týyndynyń uzaq jyldar qoldanysta bolýynyń basty ereksheligi – zaman talabyna saı ózgere alatyndyǵynda, ózgeshe úlgide qoıýǵa bolatyndyǵynda.

Buǵan deıin Astanada birneshe ret bolǵan Máskeý gýbernııalyq tea­try zamanaýı dramatýrg Iаroslava Pýlınovıchtiń pesasy boıynsha rejısser A.Gorýshkına sahnalaǵan «Sheksiz sáýir» dramalyq ımprovızasııasyn alyp keldi. Sahnalyq týyndy kóp otbasynyń shoǵyrlana ómir súrip jatqan súreńsiz ortasyn sýretteıdi. Jasy 90-nan asqan, qaterli isikpen aýyratyn Venıamın qa­rııa óler aldynda bala kúninen bastap, barlyq ómir belesterin dál alaqanǵa salǵandaı etip esine túsiredi. Bul – aýmaly-tókpeli HH ǵasyrdyń eleýli kezeńderiniń kýágeri bolǵan adamnyń tutastaı ǵumyry. Akter A.Amelınniń sahnada ómir súrý daǵdysy erekshe. Qalt-qult etken kárilik pen balalyqtyń baqytty shaǵyna qatar ene alatyn akter oıyny arqyly rejısser soǵys ákelgen ómirdiń qıynshylyqtary men beıbit ómirdiń qyzyǵyn, albyrttyq pen aqyl tolǵandaǵy sabyrlylyqty, súıikti oıynshyqtarynan aıyrylǵan balanyń renishin, tutas bir urpaqtyń tolqymaly sátterin kóz aldyńyzǵa ákeledi. Spektakl áserli ári keıipkerler taǵdyryn akterlerdiń sheber oıyny arqyly órnektep kórsete aldy.

Qyrǵyz aǵaıyndardyń eki spektaklin tamashaladyq. T.Abdýmomýnov atyn­daǵy Qyrǵyz akademııalyq drama teatry tarıhshy-ǵalym Erlan Sydyqov pen Shamıl Japarovtyń «Ajal­men kúres» dramasyn alyp kelip­ti. Qoıylym etnograf-ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń ómiriniń sońǵy sátin beıneleıdi. Qyr­ǵyz-qazaq úshin qasterli tulǵanyń 170 jyldyq mereıtoıy tusynda sahnaǵa shyǵýy, oǵan ekijaqty shyǵarmashylyq baılanyspen kelýi kóńil qýantarlyq jaıt. Spektakl bir saryndy shyqqan. Tek Shyńǵys pen Shoqannyń baquldasqan sáti erekshe áser qaldyrady.

Jazýshy-dramatýrg S.Dosanovtyń «Januran» pesasy negizinde qoıylǵan spektakl jeltoqsan kóterilisiniń sabaq alarlyq tustaryna nazar aýdar­tady. Munda Halyq qaharmany Qaı­rat Rysqulbekovtiń taǵdyry, onyń Fatı­mamen arasyndaǵy sezimi, elim, jerim, Otanym degen ulannyń erkindik ańsaǵan kúresi, ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy armandaǵan egemendikke talpynysy sýretteledi. Qazaq jastarynyń boıyndaǵy erik-jiger, tózimdilik pen namys oty jyrlanǵan qoıylymnyń jelisi jalpy kópshilik sahnalardaǵy plastıkalyq sahnalarmen ushtasyp áserli shyqqan. Azattyqqa umtylǵan jastardyń jigeri men bulqynysyn dene plastıkasy tilimen berilýi quptarlyq. Sot prosesi kezinde Qaıratty bes bu­rysh­ty qyzyl juldyzǵa kerip qoıyp jaýap alýy jalpy spektakldiń oı-ıdeıasyn ashatyn temirqazyq deý kerek. Alaıda Qonaevtyń ornynan túskeni týraly resmı qaýly oqylǵannan bastap atoılap, urandatqan jastardyń báriniń jappaı alańǵa júgirýi, tóńkerisshil topqa aınalýy eski keńestik «ýra-pa­trıotızmdi» eske salatyn birjaqty sheshim bolǵan.

О́zbek ulttyq akademııalyq drama teatrynda rejısser Marat Azımov sahnalaǵan I.Sultannyń «Ar-ojdan» dramasy ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary jazylǵan eken. Professor Kamılovtyń: «Úıime baılyq kelip, ar bas tartsa, baılyqty órteımin» degen sózi spektakldiń negizgi ózegin ańdatady. Jahandaný tusynda, talaı ǵasyrlar boıy halyqtyń daralyǵyn, salt-dástúrin, birligi men biregeıligin joǵaltý qaýpi ótkir turǵanda jeke otbasydaǵy rýhanı hal-ahýaldy jalpy qoǵamdaǵy bolyp jatqan ózgeristerden bóle-jaryp qaraýǵa sirá bolmas. Sondyqtan atadan balaǵa beriletin tárbıe, uıat pen ar-ujdan máselesin kótergen ózbek teatrynyń spektaklin búgingi qoǵamnyń ózin-ózi qorǵaýǵa, ózindik daralyǵyn saqtap qalýǵa jasaǵan qadamy dese de bolady. Bul spektakl festıvaldyq formattan góri kassalyq qoıylymǵa keledi.

Festıvaldy kásibı turǵydan al­da­ǵy ýaqytta jetildire túsý úshin «As­­­ta­na» festıvaliniń baǵdarlamalyq dı­reksııasy bekip, festıval mıssııa­sy men ustanymdaryn, formatyn aıqyn­daý qajet, álemdik teatrdyń ozyq jetistikterin nasıhattaıtyn taqyryp­tyq baǵdarlamalar túzýdi qolǵa alý kerek. Sondaı-aq festıval aıasynda qazaq jáne ózge dıasporalar teatrlaryn, ozyq rejıssýra jetistigimen nasıhattaıtyn «qazaqstandyq shoýkeıs» baǵdarlamasy uıymdastyrylyp, belsendi jumys isteýi tıis, otandyq teatrlardyń shoý­keıs baǵdarlamasyna arnaıy she­teldik qonaqtar, teatr synshylary, tea­tr festıvaldarynyń baǵdarlamalyq dırek­torlary, prodıýserler, t.b. shaqy­ryl­sa quba-qup. Qazaq teatry men qaı­ratkerlerin tolǵandyrǵan máseleler tóńi­reginde taqyryptyq konferensııalar, ǵylymı sımpozıým men «dóńgelek ústelder»  turaqty ótkizilip tursa, qanekı.

Amankeldi MUQAN,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatr jáne kıno bóliminiń meńgerýshisi