Máńgilik dep áspetteıtin mádenıetke, ádebıetimiz ben týǵan jer tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵymyz kóńil kónshitpeıdi. Demek, alańdaýǵa negiz bar. El múddesimen, zaman talabymen oraılas adamı qalyptan aınymaı, óziń úshin de, qoǵam úshin de qareket jasaý qajettigin kópshilik sezinip otyr.
Áıtse de «qoǵamdyq sanany jańǵyrtý, rýhanı álemdi túletý ne úshin qajet boldy?» degen saýal tóńireginde oılana bermeıtin sııaqtymyz. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý el múddesin kózdeýden, ortaq Otanymyz – Qazaqstandy ozyq elderdiń qataryna qosý, Máńgilik el bolý maqsatynan týyndap otyrǵanyna bári birdeı mán beredi deý erterek bolar. Uly Dala eliniń asqaq armany júzege asýy úshin ata-babalarymyz áspettegen adamı qasıetterimiz ben ulttyq qundylyqtarymyzdy qadirleý qajet. Ol úshin adamı kapıtal sapasyn arttyrýdyń qajettigin aıqyndadyq. Adam áleýeti tek bilim deńgeıimen ǵana ólshenbeıdi, onyń moraldyq kelbeti de kelisti bolýy shart. Ol úshin adam sanasyna izgilik nárin seýip, júregimen sezinip, qabyldaıtyn tálimdik qareket jasaýymyz qajet. Ásirese, jastar tárbıesine, onyń ishinde rýhanı-adamgershilik tárbıesine basymdyq bergen abzal. Adamgershilik týraly túsinik árqaısymyzda bolǵanymen, oǵan anyqtama bererde múdirip qalatynymyz bar, sebebi ol – keń aýqymdy uǵym. Topshylaýymyzsha, adamgershilik – adam boıyndaǵy izgi qasıetter jıyntyǵy, ol túrli is-áreket, onyń nátıjesi adamdarmen qarym-qatynasta bilinedi. Kórý, estý, tyńdaýmen, izgilik ataýlyny kóńilge toqýmen birte-birte kemeldene túsetin oı-sana, minez-qulyq, is-áreket kórinisi. Adamgershilik deńgeıi adamnyń sóılegen sózinen, jasaǵan isinen, ózine, ózgege tıgizer sebinen kórinedi. Uly Abaıdyń «Kisige qarap sóz alma, sózine qaraı kisini al» deýinde úlken mán jatyr emes pe. Sonymen tabıǵattyń keremet týyndysy sanalatyn adamǵa tán adamshylyq qalaı qalyptasady? Taǵy da hákim Abaıdyń sózimen aıtsaq, adamnyń adamshylyǵy aqyl, ǵylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady. Ǵylym demekshi, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylyp jatqan «Jańa gýmanıtarlyq bilim.100 jańa oqýlyq» jobasynyń jastardyń bilimmen qatar, izgilikti, álemdik ozyq aqyl-oıdy boıyna sińirýine yqpal eterlik mańyzy zor qundylyq ekenin atap ótkenimiz lázim.
Nıet bolsa, jolǵa qoıylsa, rýhanı-adamgershilikke baýlý tetikteri az emes. Sóz basy – sálem, ata-anany syılaý, adamzatty súıý, tabıǵatty aıalaý, týǵan jerdi qasterleý, ulaǵatty sózge qulaq túrý, tarıhı tulǵalardy ónege etý sekildi tálimdik máni zor qundylyqtar jeterlik. Sonyń ishinde ulaǵatty sózderdi sanaǵa sińirip, úlgi-ónegeni boıǵa darytý, sodan sabaq alý mańyzdy. О́kinishke qaraı, búginde zerdege uıalap, kóńilge qonatyn, sanaǵa nár beretin áńgime aıtatyn orta da suıylǵan syńaıly.
Rýhanııat ta, adamgershilik te adamnyń oı-sanasyna, ishki dúnıesine baılanysty uǵymdar. Ekeýi qosarlanyp bir uǵymdy bildiredi. Adamgershilik tárbıesine túsindirme sózdikte «izgilikke, ınabattylyqqa baýlýdyń joly» degen sıpattama berilipti. Al izgilikti jaqsylyq, adaldyq, ıgilik dep túsinemiz. Ǵulama ǵalym ál-Farabı adamgershilikke tárbıeleýdiń mánisin «Jaqsy minez-qulyq pen aqyl kúshi bolyp, ekeýi birikkende bular adamshylyq qasıetter bolyp tabylady» dep túıindep, jaqsy minez-qulyqtyń tárbıe arqyly qalyptasatynyn «Tárbıeleý degenimiz – halyqtardyń boıyna bilimge negizdelgen etıkalyq ıgilikter men ónerlerdi darytý degen sóz» deýi arqyly ańǵartqan. Ǵylymı tilmen berilgen anyqtamaǵa súıensek, tárbıe qoǵamnyń negizgi qyzmetteriniń biri, jeke adamdy maqsatty, júıeli qalyptastyrý prosesi, aǵa urpaqtyń tájirıbesin keıingi býynǵa meńgertip, olardyń sana sezimin, jaǵymdy minez-qulqyn damytýshy. Bul pedagogıka oqýlyqtarynyń birinen alynǵan tujyrym.
Tárbıe tal besikten bastalady. Bala balabaqshaǵa, mektepke birshama deńgeıde ata-ana tárbıesin alyp keledi. Demek, otbasylyq ahýaldyń lebi balabaqsha, keıin mektepte seziledi. Otbasyndaǵy tynyshtyq, jaǵymdy orta bala úshin mańyzdy ekenin akademık Asqarbek Qusaıynov bylaısha paıymdaıdy: «Balańyzdyń erte jastan damýyna kómektesý úshin erekshe bir nárse isteýdiń qajeti joq. Aldymen eń jaqsysy ata-ana arasyndaǵy úılesimdi qarym-qatynas jáne úıde jaǵymdy psıhologııalyq ahýal jasaý kerek». Sosıologııa ǵylymy otbasyn tutas qoǵamdyq organızmniń bóligi, áleýmettik tárbıe beretin ujym retinde qarastyrady. Mahmud Qashǵarıdiń «Atasynan aqyl alsa, tentek ul da jóndelmek» degen ósıetin ónege etkenimiz abzal.
Mektep pen otbasy arasyndaǵy baılanys jaqsy bolýy kerek. Mektepti tárbıe jumysynyń ortalyǵy deı otyryp, ǵalymdar mekteptegi basty tulǵa muǵalimniń ónegesi sheshýshi ról atqaratynyn aıtady. Buǵan dáıek retinde olardyń «Tárbıelenýshiniń tulǵasy otbasy, joldas-joralary, eresekter, qoǵamdyq uıymdar, oqýshylar ujymdary arqyly qalyptasady. Osy yqpaldar ishinde synyp ujymy men tárbıeshi bedeli erekshe rólge ıe. Tárbıeshiniń ózi joǵary ınabattylyq tárbıe ónegesin kórsete bilýi shart. Pedagogtar men ata-analar balalarǵa qandaı qajet sana bergisi kelse, solardy aldymen óz boıynda qalyptastyrýy kerek» degen tujyrymyn keltirgen jón bolar.
Pedagog-ǵalym otbasyndaǵy tárbıe men mekteptegi oqý-tárbıe prosesiniń úılesim tabýyn, tárbıeshilerdiń ulttyq qundylyqtarǵa mán berýin utymdy sanaıdy. Ony «Ata-analar bala tárbıeleý jónindegi halyqtyq dástúrlermen qanshalyqty tanys?
Úlgi tutarlyq Japonııany alaıyq. Japon mektebinde dástúrli oqytýda bilim berýge qaraǵanda tárbıeleýge kóp mán beriledi. Bul elde 1879 jyly jaryq kórgen «Bilim berýdiń uly ustanymdarynyń» birinde bylaı delingen: «Adamdar aldymen ózinde rýhanılyqty tárbıelep, adamgershilik qaǵıdalaryn ustanýy kerek, sodan keıin ózderiniń qabiletine sáıkes ártúrli pánderdi ıgerýge bolady». Olardyń IH ǵasyrdaǵy gımni áli kúnge qoldanylyp kele jatqanyn
taıaýda teledıdardan estip, tańǵaldyq. Japondardyń rýhynyń myqtylyǵy, ustanymdaryna beriktigi bolar, ulttyq bolmysyn saqtaı otyryp, jahandyq órkenıettiń aldyńǵy qatarynan oryn tepkendigi sodan bolsa kerek.
Adamzat balasy úshin adamgershilik normalary birdeı, alaıda qazirgi jahandaný zamanynda ár el, ár ult ózine tán qundylyqtardan kóz jazyp qalmaı, ózindik bolmysyn saqtap qalýy shart. Memlekettiń bolmysy onyń adamı kapıtalynyń áleýetimen tyǵyz baılanysty bolǵandyqtan, adamgershilik pen ulttyq sana-sezimniń birligi asa mańyzdy. Nege deseńiz, adamgershiligi joǵary jandar el múddesine beıjaı qaraı almaıdy. Osy oraıda belgili fılosof ǵalym, akademık Jabaıhan Ábdildınniń «Aqylsyz, oısyz dúnıede eshteńe jasalmaıdy. Sondyqtan adamǵa aldymen oı kerek. Ol oı el múddesimen úndes bolýy qajet» degen tujyrymy ózekti.
О́zimshildik, nemquraıdylyq, qatygezdik, tasbaýyrlyq jaılaǵan zamanda tálim-tárbıe júrgizý de ońaı sharýa emes. Bir ǵana el emes, jahanǵa boılaǵan rýhanı dert pe dersiń. Bulaı deýimizge sebep te joq emes. Reseıdiń «Narodnoe obrazovanıe» jýrnalynyń birneshe nómirin paraqtaı otyryp, nazarym ataqty pedagog-ǵalym M.Potashnıktiń «Kak vospıtat nravstvennogo cheloveka v beznravstvennyh obstoıatelstvah?» degen maqalasyna aýdy. Qysqasha túıini: aýdandardyń birine issaparmen barǵanda, odan «Adamgershilikten ada qoǵamda adamgershilikke qalaısha tárbıeleýge bolady?» degen suraqqa jaýap berýin ótinedi. Akademık tótesinen qoıylǵan suraqtyń tym ótkirligine, ony pedagogıkalyq oqý ornynyń oqytýshysy nemese ǵalym, ıá bolmasa biliktilik arttyrý ınstıtýtynyń qyzmetkeri emes, aýyldyq jerdegi praktıkterdiń qoıǵanyna tańǵalǵanyn, biraq oǵan aıaq astynan tushymdy jaýap berý múmkin bolmaǵanyn jasyrmaıdy.
M.Potashnık keıin mektep basshylyqqa alatyn negizgi qujattarda «Adamgershilikke tárbıeleý» degen bólimniń de múldem joq ekenin biledi. Sonymen «adamgershilikke qalaı, ne arqyly tárbıeleý kerek?» degen suraqtyń jaýaby retinde «kitap oqý, ony ózara talqylaý», «birlesip kınoǵa, mýzeıge barý», «úıirmelerge, sport seksııalaryna qatysý», «ádebı, mýzykalyq keshter ótkizý» degen sekildi tárbıelik máni bar 34 amal kórsetilipti reseılik basylymda.
Qoǵamdy rýhanı saýyqtyrý – ortaq mindet. Búgingi tańda bilim berý mazmunynyń qundylyqtyq áleýetin kúsheıtý kózdelip otyr. Sara Alpysqyzynyń bastaýymen «О́zin-ózi taný» rýhanı-adamgershilik bilim berý baǵdarlamasy dúnıege keldi. Mektepterdegi osy attas pánge barynsha mán berilip, qyzyǵýshylyq artýda. Mektepte rýhanı-adamgershilik, jalpy adamzattyq qundylyqtardy birtutas pedagogıkalyq úderispen úılestirý jolǵa qoıylyp, qolǵa alynyp jatyr. Bul rýhanı qundylyqtardy pánder mazmunyna kiriktirý arqyly rýhanı-adamgershilik sıpatta jetilgen oıy, sózi, isi birliktegi adamdy qalyptastyrý mindetin júzege asyrýdy júkteıdi. Osylaısha rýhanı saýyqtyrýǵa barynsha kóńil bólý qajettigi sezilýde. О́ıtkeni jas óskin óziniń kim ekenin, ne úshin ómir súretinin, nege umtylatynyn tereń túsinýi, ár adamnyń ózin-ózi tanýy qajet. Bul turǵyda oǵan baǵyt-baǵdar beretin pedagogke artylar júktiń jeńil bolmasy anyq. «Balanyń minez-qulqyn túzeý óte mańyzdy, óte jaýapty jumys. Bul pedagogıkalyq sheberlikti de, tózimdilikti de, saqtyqty da, oılanýdy da kerek etedi», degen eken ataqty pedagog-jazýshy Spandııar Kóbeev. Rýhanı-adamgershilik tárbıe berý sabaq ústinde taqyryp mazmuny, oqytý ádisteri, túrli tárbıelik jaǵdaıattar arqyly júzege asatynyn eskerip, muǵalimder endigi jerde pándik taqyrypty tálimmen tereń ushtastyrýǵa basymdyq bergeni lázim. Qoryta aıtqanda, qoǵamdy rýhanı saýyqtyrý júıeli jumys júrgizýdi talap etedi. Bul úshin otbasy, mektep, qoǵam bolyp yntymaqtasa, nátıjeli qareket jasaý qajet.
Pıalash SÚIINKINA,
Bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri
QOSTANAI
