Qazirgi kúni «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda elimizde Sıfrly efırlik teleradıo habarlaryn taratý baǵdarlamasy júzege asyryla bastaǵany belgili. 2018 jyldan bastap, Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń buıryǵy boıynsha sıfrly habar taratýdy kezeń-kezeńmen júzege asyrý arqyly analogty habar taratýdan túbegeıli bas tartý josparlanyp otyr. Máselen 2018 jyldyń qazan aıynda Mańǵystaý oblysy, jeltoqsan aıynda Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystary sıfrly habar taratýǵa kóshedi. Bul jumys odan ári qalǵan óńirlerde de kezegimen iske asady. Osynyń nátıjesinde el turǵyndarynyń 99,8%-i kóp baǵdarlamaly telehabar taratýdyń joǵary sapaly sıfrly jelisine tegin qol jetkizetin bolady.
Aıta ketý kerek, sandyq televızııaǵa aýysý – halyqaralyq «Jeneva-2006» halyqaralyq kelisimi aıasynda júzege asqaly otyr. Mundaǵy bir maqsat – qala men aýyl turǵyndarynyń arasyndaǵy aqparattyq teńsizdikti azaıtý arqyly telearnalar sanyn kóbeıtý, osylaısha aqparatqa qoljetimdilikti arttyrý. Taǵy bir mańyzdy másele – turǵyndarǵa jáne telearnalarǵa qyzmet kórsetýdiń halyqaralyq talapqa saı bolýyn qamtamasyz etý. Telekontent naryǵynda óz telearnalarymyzdyń habar taratý úlesin kóbeıtý de jospardaǵy is. Túptep kelgende, negizgi maqsat – el aýmaǵynda otandyq telearnalardy kórý aıasyn keńeıtýdiń negizinde memlekettiń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
Habar taratýdyń qazirgi túri – analogtyq jeli boıynsha el turǵyndarynyń jartysy orta eseppen 5 telearnany ǵana kórgen bolsa, sıfrly habar taratýdy iske asyrý barysynda onyń sany aıtarlyqtaı artady. Atap aıtqanda, oblys ortalyqtary 30-ǵa tarta telearnany kórý múmkindigine ıe bolsa, shalǵaı eldi mekender 15 telearnany tamashalaıdy. Onyń ústine habar taratýdyń qazirgi jelileri sııaqty sıfrly televızııa jalpyǵa birdeı qoljetimdi, tegin ári qosylýy qarapaıym bolǵanymen, arnalardaǵy beıne men dybys búgingiden áldeqaıda jaqsaryp, móldir, tunyq kúıinde usynylady. Taǵy bir aıta ketetin másele, oblystyq habar taratý jelisiniń jumysyn da jaqsartý kózdelip otyr.
Sıfrly habar taratýdyń artyqshylyqtary munymen shektelmeıdi. Máselen, jalpyǵa birdeı qoljetimdi kanaldardyń birinshi jáne ekinshi mýltıpleksi (arnalar paketi) boıynsha abonenttik tólem alynbaıdy. Buǵan qosa dástúrli televızııada tańsyq sanalatyn aqparattyq qyzmet túrleri (tótenshe jaǵdaılar týraly habardar etý, telegıd, teletekst jáne t.b.) iske qosylady. Qarapaıym teledıdardy DVB-T2/MPEG-4 formattaǵy sıfrly qurylǵyǵa jáne desımetrlik dıapozondy antennaǵa jalǵaý arqyly sıfrly efırlik telehabar taratý jelisine qosylýǵa bolady. Sonymen qatar jıilik resýrstaryn tıimdi paıdalaný arqyly arnalar sanyn kóbeıtýge múmkindik bar. Bir jıiliktegi sáıkes baǵdarlamanyń ornyna 15 sıfrly arna toptamasynyń tolyq paketi (mýltıplekster) usynylady.
Táýelsizdikten beri otandyq televızııanyń múmkindigi artyp, telearnalar qatary kóbeıgeni, aqparat keńistigin básekege qabiletti ónimmen qamtamasyz etý jolǵa qoıylǵany belgili. Desek te, qazirgi zamannyń kórermeni úshin dástúrli telearnanyń habar taratý múmkindigi jetkiliksiz bolyp otyr. Kabeldi jáne jerseriktik habar taratý jelisiniń dástúrli televızııamen salystyrǵanda aıasy keń, múmkindikteri áldeqaıda mol ekeni anyq ańǵaryldy. Kabeldi televızııa tehnologııasynyń artyqshylyǵy kórermendi sapaly jıilikpen qamtamasyz etýinde bolyp otyr.
90-jyldardyń orta sheninde kabeldi televızııanyń lokaldi brendi sanalatyn «Alma-TV», «Sekatel» jáne «Qazortalyq TV» Almaty men Astana jáne Qaraǵandy shaharyna aıaq basty. Dál osy jyly jerseriktik habar taratý jelisi – «Jaryq» qurylyp, aýyldyq eldi mekender turǵyndary «Qazaqstan» telearnasyn kóre bastady.
1995 ulttyq habar taratýdy jerseriktik habar taratýǵa aýystyrý týraly jarlyq shyqty. Qazaq eli ekvator ústinde qalyqtaǵan ǵaryshtyq jerserik belgilerin alý múmkindigine ıe boldy. Pırattyq habar taratý kontentin qadaǵalaýǵa ındýstrııa sol kezde qaýqarsyz edi. Aqparattyq qaýipsizdikke qaýip tónip, arzanqol jáne urlanǵan kontent lokaldi brendpen básekelestikke saı bola almady.
Al 2012 jyldan Qazaqstan analogtyq jeliden sıfrly habar taratýǵa kóshe bastady. Is júzinde bul júıeniń utymdy ekenin ýaqyttyń ózi kórsetti. Osy kezeń aralyǵynda elimizdegi telekórermender sany 2,3 mıllıonǵa jetti.
Osy oraıda 2018 jyldan bastap, Qazaqstanda efırlik sıfrly habar taratýdy kezeń-kezeńmen júzege asyrý arqyly analogty habar taratýdan túbegeıli bas tartý josparlanyp otyr. Tele-radıo arnalar sıfrly habar taratý jelisinde teleradıokompanııalar men telehabar taratý operatorlary arasyndaǵy kelisimge sáıkes qyzmet kórsetetin bolady. Memlekettik baǵdarlamany atqarýshy ulttyq operator – «Qazteleradıo» AQ.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, bul júıege kóshý kezeń-kezeńmen júrgizilmek. Osy jylǵy qazan aıynda Mańǵystaý oblysy, jeltoqsanda Jambyl, Túrkistan oblystary qamtylady. Al aldaǵy jyldary Atyraý, Qyzylorda, Almaty oblystary. Sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Qaraǵandy oblystary da josparda bar. Budan keıingi kezeń boıynsha Batys Qazaqstan, Aqmola, Aqtóbe oblystary, Astana jáne Almaty qalalaryn qamtý kózdelip otyr. Jalpy, 2020 jylǵa deıin baǵdarlama boıynsha sıfrly júıemen el turǵyndarynyń 95%-in qamtý josparlanyp otyr.
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
