Jańa bilim baǵdarlamasyndaǵy júıesizdikter anyqtaldy

Standarttarǵa keletin bolsaq, ár bilim satysyna­ (bastaýysh, negizgi, orta) la­ıyqty oqytý maq­sattary dál anyqtalmaǵan. Standarttar mátini birin biri qaı­talaıdy.  Oqyp uǵyný qıyn. Bilim satysyn oqý­shy qandaı bilimmen aıaqtaýy kerek ekeni de belgisiz. Máselen, mate­matıka páni bo­ıynsha bastaýyshty bitirgende bilim alýshydan ne kútiletinin, negizgi mektepti bitirýshi neni bilýi kerek ekenin dóp basyp aı­tý múmkin emes. Bul týraly «Egemen Qazaqstan» gazetinde  «Jańar­tylǵan baǵdarlamanyń jańalyǵy qandaı?» degen maqa­lada jazǵan edik  (14 maýsym, 2016 j.).­ Amal ne, jaýap berilmedi. 

Maqalada baǵdarlama avtorlary da, maquldap qol qoıý­shy laýazymdy tulǵalar da, muǵalimderge arnalǵan jalpy­ pedagogıkalyq, ádistemelik baǵ­darlama jasaý men mektepte oqy­­tylatyn pánniń mazmunyn anyq­taýdyń arasyndaǵy aıyr­­­­­­ma­shylyqtyń bar ekenin es­ker­megendigi aıtylǵan bolatyn. Bas­taýysh mektep matematıka baǵ­darlamasynyń mazmuny da anyq­talmaǵan. Baǵ­darlamany jasaý­shylar maqsattar júıesinde bári bar deıtin kórinedi. Ol maq­­­sattar júıesi de oılanbaı, júıelilik pen sabaqtastyq qaǵıdat­taryn saqtamaı, arzanqol jasal­ǵan dú­nıe ekendigi kórinip tur.

Dál sondaı jaǵdaı mekteptegi  qazaq tili pániniń ja­ńartylǵan baǵdarlamasynda da oryn aldy. Bul týraly Bıjomart Qapalbek «Qalaı oqytýdan bu­ryn, neni oqytýdy sheship ala­ıyq» atty maqalasynda  jazdy. Bul maqalada da jańartylǵan baǵ­darlama avtorlary bilim berýde neni oqytý, bilim mazmunyn  jańartý men qalaı oqytýdy, ádistemeni jańartýdyń araji­gin asha almaǵandyǵy týraly aıta kelip, «...bazalyq bilimdi júıe­siz, retsiz, julym˗julym etip usynýǵa, jańartylǵan baǵ­­dar­lamany jasaýshylarǵa kim­ ruqsat berdi eken?» degen­ tańdanysyn jasyrmady. «Negizsiz, ýaqytsha nárseler ja­saýǵa áýes mamandar at arba­nyń aldyna túsip alyp júgir­gendi qashan qoıar eken. Olar óz­deri bilmese, til bilimi men ádebıettanýdyń sala-salasyn arnaıy zerttep júrgen mamandarǵa nege súıenbegen? M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtyna, A.Baıtursynuly atyn­­­­daǵy Til bilimi ınstıtýtyna nege júginbegen? Bular – jyl­­­dar boıy qalyptasqan fılologııa ǵylymynyń ádisnamasyn eshqan­daı negizsiz buza salatyndaı kimder?» degen renishin de bildir­gen.

Avtor «...jańartylǵan baǵ­­­dar­­lamany jasaýshylar­ ti­li qazaqsha shyqqan bala­nyń­ kommýnıkatıvtik daǵ­dy­sy tý­­ǵannan bastap qalypta­sa­­tyn­dyǵyn, mundaǵy maqsat jetil­dirý, mátindegi til birlik­terin tústep taný, mátindi lıng­vıstı­kalyq taldaý, mátin tý­dy­rýǵa úıretý kerektigin tú­sinbeıtin sııaqty», degen re­nishin de aıtyp qalypty. Baǵ­dar­lama avtorlary «...bilim beretin ǵylymı pándi sóıleý daǵdylaryn qalyp­tastyrýdy kózdeıtin til úıretý pánimen shatastyrady» delingen.

Baıqaýymyzsha, jańarǵan baǵdarlama mektepte oqytýdyń tuǵyr­namalyq negizinsiz, kon­sep­týaldyq baǵytty aıqyn­daıtyn tujyrymdamasyz ja­salǵan. 1995 jyly qabyl­danǵan «Qazaq tili» pánin oqytýdyń tujyrymdamasy men 1998 jylǵy jalpyǵa min­detti bilim standarty, oqý baǵ­­darlamasyndaǵy «Tarıh-bi­lim-mádenıet» úshtaǵany ne­gi­zin­de jańasha júıelengen til­­dik taqyryptar men tildik sa­ýattylyq – sóz durystyǵy – sóz sheberligi sabaqtastyǵyna ne­giz­delgen bilim mazmuny, sóz má­denıeti men she­shendik ónerge úıretý joldary jáne pikirtalas mádenıetin oqy­týdy eskermegen.

Baǵdarlamada dúnıe júzinde berik oryn alǵan ne úshin oqytý, neni oqytý, qalaı oqytý, nege qol jetkizý kanondary shatastyrlyp berilgendikten ádistemeniń ishki júıesi bu­zy­­lyp, dara baılanystar es­kerilmegen. Jańartylǵan baǵ­dar­lamany jasaýshylar esh­qashan óziniń turaqtylyǵyn jo­ǵaltpaıtyn bilim maz­munyn tolyq ajyrata, túsine almaǵan sııaqty. Áıtpese, aıtylym, tyńdalym, oqylym, jazylym sııaqty bilimdi ıgerýdiń nátı­jesin kórsetetin áreketterdi bi­lim mazmuny der me?

Mekteptegi pánderdi ana ti­lin­de oqytý emes, ekinshi tildi úı­rený úshin qoldaý retinde qaras­tyrý, máselen, matematıka pánin oqytýdy josparlaý­da da kezdesedi. Kez kelgen ǵylym salasynyń ózindik ǵylymı tili – jasandy tili de bolatyndyǵy belgili. Mektepte oqytylatyn matematıka jáne jaratylystaný pánderi sáıkes ǵylym tilin meńgerýdiń negizin qalaıdy. Ǵylym tili ana (sóıleý) tili­mizden, ıaǵnı tabıǵı tilden bólek bola almaıdy jáne onymen bite qaınasyp jatady.

Kez kelgen ǵylym óziniń uǵym­­­­­­­­dar júıesinen turatyndyǵy bel­­gili. Uǵymnyń aty  termınmen (sóz, sóz tirkesteri) nemese sáıkes sımvol arqyly belgilenip, órnekteledi. Uǵymnyń qasıetteri men belgileri, uǵymdar arasyn­daǵy ózara baılanystar paıym­dar arqyly sıpattalady. Pa­ıym­dardyń tildik órnektelýi – sóı­lem. Matematıkalyq sóılem – ak­sıoma, anyqtama, teorema (keıde tujyrymdama) túrinde kórinis tabady. Matematıkalyq bilimniń ereksheligi, ol matematıkalyq tilden bólinbeıdi. Sondyqtan matematıkany oqytý ádistemesi ǵylymy, matematıkalyq bilim­derdi meńgerýde oqýshylardyń sóıleý tilin damytý, al ol óz kezeginde oılaýmen tikeleı baılanysta bolady degen qaǵıdany basshylyqqa alady. Aýyzsha jáne jazbasha matematıkalyq tilge úıretý, matematıkany oqytýdyń ajyramas quramdy bóligi sanalady. Oqýshyny matematıkaǵa úırete otyryp, bir mezgilde olar­dyń matematıkalyq tilin jetil­diremiz jáne kerisinshe. Son­dyqtan oqý josparlarynda «Tildik maqsattar týraly» degen arnaıy bólimniń bolýy men árbir taqyrypqa «ǵylymı til qamtylǵan tildik maqsat úlgi­siniń» berilip otyrýyn talap etý muǵalimge artyq júkteme bolaıyn ­dep tur.

О́kinishke qaraı, jańartylǵan baǵdarlamany jasaýshylar bilim berýdiń júıelilik, birizdilik, ǵy­lymılyq jáne satylaı oqytý ustanymdaryn umytqan sekildi. San jyldar boıy oqytýdyń ár satysynda qalyptasqan dás­túr men júıeni buzǵan. Demek, balanyń oılaý, sóıleý qabi­letterin damytý máselesi du­rys eskerilmegen. Osy oraıda, tal besikten jer besikke deıin toqtaýsyz júretin saýat ashý júıesin 1-synypqa pán etip engizýdiń ózi úlken qatelik bol­ǵanyn aıta ketken jón. Onyń ús­tine bul oqýlyq óte úlken ári aýyr, balanyń psıhologııalyq-fızıologııalyq ósýi men damýyna keri áser etedi. Mine, sondyqtan jańartylǵan baǵdarlamany jasaýshylar ózderinshe «jańalyq» ashyp oqytýdyń satyly-sabaq­tas­tyq júıesin umytqan. Oǵan dálel, orfografııaǵa qa­tys­ty taqyryptardyń oqý maq­satynda da, tildik baǵdarda da arajikteriniń anyq kórsetil­megendigi.

Qazaq tilin jańartylǵan baǵ­­­dar­­lamamen oqytamyz dep­­­­ oqýshylarymyzdy saýat­syz­­­­­­­dyqqa bastaıyn dep tur­ǵany týraly «Qazaq tili» pá­ni­niń jańartylǵan oqý baǵ­dar­lamasynda kemshilik kóp» («Egemen Qazaqstan», 13.06.2018) atty maqalasynda Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq peda­gogı­kalyq ýnıversıteti qazaq tili teorııasy jáne ádistemesi ka­fedrasynyń meńgerýshisi, pedagogıka ǵylym­darynyń doktory Janat Dáýletbekova bultartpas dálel­der keltirip jazypty. Oqý maz­munyn anyqtaýǵa baılanysty kemshilikti basqa pán mamandary da aıtyp júr.

Bilim – durys oılaýdyń negizi. Oılaı bilgen, oılaýǵa  úırengen bala durys, sheshen sóıleı alady. Durys oılaý men durys sóıleý – pándi meń­gerýdiń, jaqsy oqýdyń alǵysharty. Nátıjesinde, bala­nyń boıynda tiline, ul­ty­na, memleketine degen qur­met pen maqtanysh sezimi oıanady. Elin, jurtyn, tilin qaster­leıtin, ardaqtaıtyn azamat bolyp ósedi.

 Bilim berý salasyn jańar­tylǵan mazmunǵa kóshirý degendi, kúni búginge deıin «turaqty damyp otyrý», «baǵalaý júıe­sin jetildirý» «mektepter­de ıgilikti bilim ortasyn qalyp­tastyrý», «bala mektepte ózin­ erkin sezinip, ustazdary men qurbylary ara­syndaǵy qa­rym-qatynasta meı­linshe meıirimdi bolý», «ma­terıaldyq-teh­nıka­lyq bazany tıimdi paıdalaný», t.b. dep jalpy psı­hologııalyq-pedagogıkalyq, ádis­temelik má­se­­lelerdi atap jatady. «Qy­ryq adam bir jaq, qyńyr adam bir jaq» degen osy shyǵar.

Jańartylǵan baǵdarlamaǵa kóshý naýqany elimizdiń pedagogtary men ádiskerleriniń eń­bekterin shetke ysyryp qoı­dy. Qazirgi kezde muǵalimder eń­bekterin esh ýaqytta qolyna ustap kórmegen aǵylshynsha esimderdi ataıtyn boldy. Sol­ aǵylshyndardyń aıtqan­da­­rynan kem emes oı-pikir ózimizdiń ǵa­lymdardyń eńbek­terinde de jetkilikti. Tek sol qazynany da paıdalana alsaq zııan shekpegen bolar edik. О́zin qurmettegen ult qashan utylyp edi?!

Elimizdiń bolashaǵy – bala­larǵa rýhanı jańǵyrý turǵy­synan ulttyq salt-dástúrimiz ben ádet-ǵurpymyzdy saqtaýǵa, jańǵyrtýǵa negizdelgen bilim beremiz desek, bilim standarttary men oqý baǵdarlamalaryn qaı­ta túzý kerek. Soǵan saı oqý­­­­­lyqtardy jazý isin jetik maman­dardyń qatysýymen ult­tyq sheńberde  sheshý qajet. Endigi jerde muǵalimderdiń bilimin kóterý kýrstarynyń mazmunyn da qaıta qaraýǵa týra keler, bálkim. Biz osy ar­qyly álemdik órkenıetke óz úl­gimizben qosyla alamyz.

Dosymhan RAHYMBEK,

OQMPÝ professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,

Qulahmet MOLDABEK,

OQMPÝ professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory