Aýqymdy máselelerdi toǵystyrǵan Aqtaý sammıti

Jaqynda Aqtaý sammıtine daıyndyq máseleleri jóninde keńes ótkizgen Elbasy Nursultan Nazarbaev bul sharaǵa ázirliktiń kóp jyl boıy júrgizilgenin, sheteldik áriptestermen birlese aýqymdy jumys atqarylǵanyn aıta kelip, teńizdiń mańyndaǵy elder arasyndaǵy ózara tıimdi ekonomıkalyq qarym-qa­ty­nastardy nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan Konvensııaǵa qol qoıýdyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótken bolatyn. Iаǵnı, teńizdiń jaǵasyndaǵy elderdiń ony paıdalaný jónindegi quqyqtary men mindetterine baılanys­ty búkil máselelerdi retteýge múmkindik beretin Kaspıı teńi­ziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııa sammıttiń negizgi qujaty bolmaqshy. 

Konvensııany ázirleý bul kesheli-búgin emes, jıyrma jyl boıy júrgizilip kele jatqan jumys. Taraptardyń Kaspıı teńizindegi qyzmetiniń negizgi qaǵıdattary, teńiz akvatorııasyn, ulttyq sý túbi sektorlaryn bólý, bıologııalyq resýrstardy, sý túbi men jer qoınaýlaryn ıgerýge baılanysty áskerı yntymaqtastyq jáne sharýa­shylyq-ekonomıkalyq qyzmetti júrgizý, keme júrgizý, qorshaǵan ortany qorǵaý, teńizge qatysty ǵy­lymı zertteýler sııaqty máselelerdiń osy qujatta naq­ty­lanǵanyn aıta ketken jón.

Qazaqstan strate­gııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, saıası ǵylymdar doktory Sanat Kóshkimbaevtyń aıtýynsha, Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi aıqyndalyp, bir­tu­tas quqyqtyq keńistiktiń qalyp­tasýy ınvestorlar úshin uzaq­merzimdi josparlaryn alańsyz júrgizýge múmkindik bermek. Eko­logııalyq tepe-teńdikti saqtaý­ǵa da jaýapkershilik arta túse­di. Teńiz qoınaýyndaǵy mu­naı men gazdy ıgerý, tasymaldaý isi ońtaılanbaq. 

Buǵan deıin Kaspıı mańy mem­le­ketteri basshylary tórt márte kezdes­ken. Atap aıtar bolsaq, 2002 jyly 23-24 sá­ýir­de Ashhabadta, 2007 jyly 16 qa­zanda Tegeranda, 2010 jyly 18 qarashada Bakýde, 2014 jyly 29 qyrkúıekte Astrahanda bas qosty. 

2002 jylǵy birinshi Kas­pıı sam­mıti joǵary deńgeı­lerdegi kezde­sý­lerdi ótkizýge ne­giz boldy. 2007 jyly Tege­ran­da ótken Ekinshi Kaspıı sam­mı­tiniń qorytyndylary bo­ıyn­sha Qazaqstan, Reseı, Ázer­­baı­jan, Iran Islam Res­pýblı­kasy Dek­la­ra­sııasyna qol qoıyl­dy. Onda Kas­pııdiń qu­qyqtyq már­tebesiniń negizgi máО́seleleri, te­ńizdegi qaýipsizdik pen turaq­ty­lyq, sondaı-aq halyq­ara­lyq qaty­nastardyń jeke­le­gen aspek­tileri boıynsha Kas­pıı mańy memle­ket­teriniń usta­nym­daryna baılanys­ty máse­leler jóninde memle­ket­ter­diń qoldanystaǵy kelisim­shart­tary saıası deńgeıde beki­tildi. 

2010 jyly Bakýde ótken Úshin­shi Kaspıı sammıti aıasynda Prezı­dentterdiń Birlesken málimdemesi men Kaspıı teńi­zindegi qaýipsizdik salasynda yntymaqtastyq týraly Ke­lisimge qol qoıyldy. Birlesken málimdemede «Kaspıı bestigi» kóshbasshylary taǵy da ekinshi sammıt Deklarasııasynda kóri­nis tapqan ustanymdaryna berik­tigin rastap, teńizdiń qu­qyq­tyq mártebesi týraly Kon­ven­sııaǵa qatysty jumysty aıaqtaý qajettigin atap ótti. 

Atalǵan Kelisim Kaspııde qaýip­sizdikti qamtamasyz etý, sondaı-aq zańǵa qaıshy is-árekettermen kúresýde jaǵalaý memleketteriniń ózara is-qımyly úshin quqyqtyq negizge aınaldy. Osyǵan qatysty ózara is-qımyldyń naqty meha­nızmderi tıisti hattamalarda naqtylanady. Sonymen qatar Ázerbaıjan astanasynda bes memlekettiń basshysy ja­ǵalaýdaǵy memlekettiń egemen­digindegi sý keńistigin qamtı­tyn ulttyq aımaqtyń enine qatysty ymyrasyz keli­simge qol jetkizdi. Dál osy máse­lege qatysty kelissózder  kesheýil­dep kelgen edi. Bakýdegi kezdesý aıasynda, sonymen qatar Kaspıı teńizinde bekire tuqymdas balyq­tardy aýlaýǵa moratorıı en­gizý mehanızmin ázirleý týraly kelisim bekitildi (memleket­ter basshylary deń­geıinde tıisti hattamalyq she­shim qabyldandy). 

2014 jyly Astrahandaǵy Tórtinshi Kaspıı sammıti barysynda prezıdentter bir­les­ken málimdemege qol qoıdy. Onda jaǵalaýdaǵy memle­ket­terdiń teńizdegi is-áreke­tine qatysty kóptegen qaǵı­dattar tizimi naq­tylandy. Bul qaǵı­dat­tar Kaspııdiń quqyq­tyq már­te­besi týraly Kon­ven­sııa joba­syna ınkorporasııa­landy. Atap aıtqanda, málim­deme jaǵa­laýdaǵy memleket­ter arasyn­daǵy ózara qarym-qatynas ne­gizderine, Kaspıı teńizin beıbit maqsatta paıda­lanýǵa, aımaqta qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý­ge, teńizdegi ás­kerı qurylys pen áskerı is-qı­mylǵa, teńiz akva­torııasyn, sý túbi men qoınaý­laryn bólý­ge, keme júrgizý rejimine, Dúnıe­júzilik muhıtqa erkin qolje­tim­dilik quqyǵyna, Kaspıı teńi­ziniń bıoresýrstaryn paıda­laný men tabıǵı orta­syn qor­ǵaýǵa jáne teńizde ǵyly­mı-zert­teýler júrgizýge qatys­ty qaǵı­dattardy naqtylaıdy. 

Kaspıı kelissózderi aıasynda atalǵan máselelerdiń basym bóligi boıynsha pikirtalastar uzaq jyldar boıy júrgizilip keldi. Sonymen qatar Tórtinshi sam­mıtte Kommıýnıke qabyl­dandy, onda memleketter bas­shylary Kaspııdegi kelissóz­der prosesindegi ilgerileý­di atap ótip, odan ári ynty­maq­tastyqtyń negizgi baǵyttaryn kórsetken. Sondaı-aq Tórtinshi sammıt aıasynda Kaspıı teńiziniń bıologııalyq sý resýrstaryn saqtaý jáne utymdy paıdalaný, teńizdegi tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý sala­syndaǵy yntymaqtastyq týraly Kelisimge jáne gıdrometeorologııa salasyndaǵy yn­ty­maqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. 

Joǵaryda atalǵan Astrahan sammıtiniń qorytyndysy bo­ıynsha Kaspıı mańy elderi basshylarynyń málimdemesine sáıkes kezekti Besinshi sammıt Aqtaýda ótkizilgeli otyr. 

Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elba­sy­nyń kitaphanasy Geosaıasat jáne óńirlik zertteýler qyz­metiniń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory Jansaıa Jabı­nanyń aıtýynsha, Aqtaý sammıtinde mem­leketter basshylary qol qoıýy jospar­lanǵan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq márte­besine baılanysty hattamada qaýip­sizdik máselesi erekshe eskerilgen. 

– Qazirgi ýaqytta Kaspıı aýmaǵyndaǵy qaýipsizdikti qam­ta­­masyz etý – mańyzdy strate­gııa­lyq másele bolyp otyr. Teńizdiń toǵyz joldyń tora­byn­da ornalasýy, shıkizat qory­­nyń moldyǵy jáne basqa da ta­bıǵı baılyqtaryn eskere kele, aımaqtyń geosaıası mańyz­dy­lyǵy óte joǵary ekendigin kóre­miz. Onyń ústine Kaspıı mańyn­daǵy turaqtylyqqa nuq­san keltiretin faktorlar qa­ýipsizdik máselesin kún tártibine shyǵardy. 

Jalpy quqyqtyq mártebesin aıqyndaýda teńizdiń qoınaýyn, áýe keńistigin bólýdiń mańyzy joǵary. Bul – Kaspıı mańy memleketteriniń egemendigine, táýelsizdigine tikeleı qatysty másele. Teńizdegi qaýipsizdik zańsyz áreketterdiń jolyn kesý­ge baǵyttalady jáne tóten­she jaǵdaılardy habarlaý men zardabyn joıýdaǵy ynty­maqtastyqty arttyra túspek. Mine, Aqtaý sammıti 2010 jyly qol qoıylǵan terrorızm men uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres, esirtki zattaryn zań­syz tasymaldaýdy boldyrmaý, Kas­pıı mańy memleketteri shekara qyzmetteriniń ózara is-qımyly qamtylǵan kelisimniń hattamasyna qol qoıylýymen de mańyzdy bolǵaly tur, – deıdi ol.

Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»