Aǵaıyn-týǵan, aýyl-aımaqta oǵan batyp eshkim áste qatty sóz aıtpaıdy. Áıtse atasy ashý shaqyrmaq. Shaldyń kóńiline kelmesin deıdi. Dese de sol shaldyń balasy aqyldy tentek, kele-kele baısaldy da baıypty jigit bolyp ósedi.
Ulttyń ımany, dini, ejelgi salt-dástúrleri aıaq asty etilgen keńestik qyzyl ıdeologııa zamanynda naq osy «shaldyń balasy» ınstıtýty halyqtyq asyl qasıetterimizdi esh dabyr-dabyrasyz, ún-túnsiz, úıishilik tárbıemen-aq saqtap qalýǵa, umyttyrmaýǵa, kúresinge tastamaýǵa septigin tıgizdi. О́ıtkeni kommýnıstik urannyń delbesin qaǵyp, soǵan óziniń de delebesi qozyńqyrap júrgen ákeniń emes, atasynyń tárbıesinde kóbirek bolǵan bala ata saltynan ajyramady. Atasynyń kúndelikti úıretýimen úlkenderge sálem berdi, dám qaıyrǵanda «Allahý-akbaryn» aıtyp bet sıpady, otyrǵan-turǵanda «bısmılládan» jazbady, úıge kelgen úlkenderdiń qolyna sý quıyp, súlgi áperip, alǵys-bata alýdyń ne ekenin bilip ósti. Shaldyń baýyryndaǵy balaǵa izgilik pen ıman tabıǵı tirshilikpen kishkentaıynan bite qaınasyp darydy. Bulaı etýge áke-shesheniń dármeni de, qoly da jetpegen, ýaqyty da bolmaǵan keńes zamanynda shaldardyń tárbıesi mańyzdy boldy deıtinimiz sodan.
«Shaldyń balasy» qaı kezde bolmasyn ózekti de óreli taqyryp. Bul mánzeldi másele qazaq aqyn-jazýshylarynyń talaı shyǵarmalaryna arqaý da bolyp keledi. Belgili aqyn Svetqalı Nurjan osy attas ǵaqııa tolǵaýynda ata tárbıesiniń atpal qasıetterin, urpaq júreginde mazdatqan otyn turmystyq kúıbeńnen áldeqaıda bıik, ulttyq bolmys dárejesine kótere, zor tebirenispen jyrlaıdy. Al jazýshy Qanat Ábilqaıyrdyń «Atasynyń balasy» atty etnografııalyq sıpattaǵy áńgimesinen osynaý qazaqı tárbıe bastaýynyń tunyǵynan qyzyǵa qanyp ishkendeı bolamyz:
«– Muqyshtaı, áı Muqyshtaı! Atalaryńmen amandas...
Úıden júgire shyqqan bes jasar Muqyshtaı atasynyń dostaryna úlken kisilerdeı «Assalaýmaǵaláıkúm!» dep mańǵazdana qolyn usyndy.
– Ýaǵa-láı-kúm-ýas-salam! Bul qaı bala?
– Atamnyń balasymyn!»...
Qazaq salty úshin qandaı ǵajap, qandaı jarasymdy sýret! Shaldyń balasy ómir órlerinde, tirshilik túıtkilderinde súrinbeıdi. Shaı ishilip bolyp, «áýmın» dep qol jaıǵanda shaldar «sen qaıyr, men qaıyr» desip bógelip qalyp, atasynan úırengen batany sańqyldap Muqyshtaı berip jiberedi: «Dastarhanyń toq bolsyn, ýaıym-qaıǵyń joq bolsyn, baq-dáýlet bersin bastaryńa, ǵumyr bersin jastaryńa, bále-jala, jyn-shaıtan, jolamasyn qastaryńa. Áýmın. Allahýakbar!»
Muqyshtaı odan soń shaldardyń qoldaryna sý quıyp, batalaryn alady. Aıtqyzbaı isteıdi, ádep-izetten jańylmaıdy, sózden de tosylmaıdy. Iá, atasynyń balasy osyndaı bolmaq kerek.
Tuńǵysh balanyń atasynyń qolynda ósýi qazaqta ejelden, erte kezderden bar josyn. Uly aqynymyz Abaıdyń tuńǵyshy Aqylbaıdy da ákesi Qunanbaı baýyryna salyp, kenje uly retinde tárbıelep, erke etip ósirgen, ózi quda túsip úılendirgen, basqa balalaryna qalaı enshi berse, oǵan da solaı enshi bólip, bólek otaý qylyp shyǵarǵan. Sóıtip, atasy barlyq ákelik mindet-paryzdy ózi atqarǵan. О́z ákesi Abaıdy aǵa dep atap, aqyndyǵynan bólek, ánqumar, sal-serilikke jaqyn boldy. Abaıdyń kózi tirisinde «Aqyl aǵa» atanýy Aqylbaıdaı asqan aqpeıil, ańqyldaǵan jannyń, bir jaǵynan qajy atasynyń balasy bolǵandyǵynan bolsa kerek.
Zaman ózgerdi, qoǵam ózgerdi, qazaq ta basqashalandy. Biraq halqymyz álde de atasynyń balasy, «shaldyń balasy» ınstıtýtyn óltirmeı, óshirmeı saqtap keledi. Árıne, bul ınstıtýttyń áleýeti burynǵydaı tym áserli emes, álsiregen jaıy bar. Baıaǵy aýyldyń atalary azaıdy. Atalardyń basym kópshiliginiń ózi ýrbandanyp, qalalarǵa aýysty. Jahandaný yqpalymen qazaqı salttarymyzdyń sıpattary san qıly ózgeristerge ushyraı bastady. Sonyń ózinde de ata tárbıesin alyp jatqan asyltek ata balalary az emes.
Qazaqtyń qara shaldarynyń tárbıesi ultymyzdyń jas óskin urpaǵyna qazirgi kezimizde ásirese qajet. Atasynyń balalarynan talaı aıtýly azamattar shyqqanyn esten shyǵarmaıyq. Shaldyń balasy bolý ata-ana tárbıesin joqqa shyǵarmaıdy, tolyqtyrady, tolyqqandy etedi. Shaldyń balalaryna Allanyń nury jaýsyn!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
