Aqtaý qalasy buryn-sońdy bolmaǵan úlken tarıhı oqıǵanyń ortalyǵyna aınalǵaly otyr. Sebebi 12 tamyzda osy qalada Kaspıı mańy memleketteriniń 5-inshi sammıti ótip, onda bes el memleket basshylarynyń Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaıtyn konvensııaǵa qol qoıýy kútilýde. Konvensııanyń Kaspıı mańaıy elderiniń ózara kelisip, ondaǵy barlyq pýnktterdiń taraptardyń kóńilinen shyǵatyndaı daıarlanýyna 20 jyldan astam ýaqyt ketýi onyń qanshalyqty mańyzdy ekeninen habar beredi. Iаǵnı, bul qujat Kaspıı teńizindegi ekologııanyń, kólik pen tabıǵatty paıdalanýdyń, shekteý qoıý men qaýipsizdik sıpattarynyń barlyq aspektilerin qamtıdy.
Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaý máselesin «Kaspıı bestigi» 1994 jyldan beri talqylap keledi. Buǵan deıin osy másele boıynsha Arnaıy jumys tobynyń 50 otyrysy, Kaspıı mańaıy elderi Syrtqy ister mınıstrleriniń deńgeıinde 6 keńesi ótti. Sammıt qarsańynda da Arnaıy jumys tobynyń otyrysy men Kaspıı mańaıy memleketteriniń Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi, ishki saıasat basqarmasy basshylarynyń kezdesýi ótedi dep josparlanýda.
Qazaqstannyń jan-jaqty yntymaqtastyqty damytý úshin onyń senimdi quqyqtyq negizin jasaqtaý qajettiligin ýaqytynda túsinýi úlken nátıje berdi. Búgingi tańda Qazaqstannyń Kaspıı teńizine qatysty 18 kelisimsharttyń qatysýshysy ekenin aıta ketken abzal. Onyń 9-y besjaqty tarap negizinde qol qoıylǵan qujattar bolyp tabylady. Sammıtte negizgi qujattan bólek qosymsha 8 qujat «bestik» formatynda qabyldanady dep kútilýde.
«Kaspıı bestiginiń» týyndaǵan máselelerdi sheshý joldaryn udaıy izdestirip, ortaq bitimge kelýge umtylýyn buǵan deıingi ótken kelissózder barysynda oryn alǵan obektıvti qıyndyqtardy eńserýi men dıplomattardyń qajyrly eńbeginen baıqaýǵa bolady. Nátıjesinde negizgi máseleler boıynsha bes el kóptegen konsensýsqa qol jetkizdi. Ásirese, jaǵalaý elderi táýelsiz jaǵa shegi men jeke-dara quqyqtarǵa baılanysty, teńizde júzý rejimderi, álemdik muhıtqa Kaspıı teńizinen barlyq kólik quraldarymen erkin enip-shyǵý, sý asty qubyrlaryn salý boıynsha kelisimge kele aldy.
Buǵan deıin Kaspıı mańy elderiniń qarýlanýyn turaqtandyrýdy qamtamasyz etý, teńiz aıdynynda bóten memleketterdiń qarýly kúshteri júrmeýin qadaǵalaý prınsıpi kelisildi. Sondaı-aq taıaýda ótetin sammıtte 2010 jyly jasaqtalǵan «Kaspıı qaýipsizdigi salasy boıynsha yntymaqtastyq Kelisimi» jobasynyń protokolyna qol qoıylady dep kútilýde. Onda brakonerlikke qarsy kúres, lańkestikpen kúres, teńizde júzý qaýipsizdigin qamtamasyz etý, zańsyz esirtki aınalymynyń joldaryn joıýǵa baǵyttalǵan jobalar bar.
Bul kelisim bes eldiń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn arttyratyn mańyzdy qujatyna aınalýy ábden múmkin. Qujat kórshiles memleketterdiń óndiris salasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystar, aýyl sharýashylyǵy, saýda, týrızm sekildi ortaq salalarynda halyqaralyq-quqyqtyq zańdyq normanyń qalyptastyrýǵa yqpalyn tıgizedi. Taraptar óz ulttyq zańnamalaryna sáıkes, ekonomıkalyq resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa, ortaq ınvestısııalyq jobalar men baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa, arnaıy erkin ekonomıkalyq aımaqtardy qurý jáne damytý máseleleri jóninde tájirıbe almasýǵa, memleketter arasynda aýdandyq, aımaqtyq, qalalaralyq áriptestikti damytýǵa yqpal etedi dep kútilýde.
Eger Kaspıı mańy elderi teńizdiń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııany qabyldap, qujat kúshine enetin bolsa «Kaspıı bestigi» keń quqyqtyq bazaǵa ıe bolatyny sózsiz. Bul shekaralas elderdiń túrli salalarda ortaq áreket etýlerine múmkindik beretin bolady. Memleketter basshylary deńgeıinde qol qoıylatyn Konvensııa men qabyldanýy josparlanǵan mańyzdy saıası sheshimder Kaspııge baılanysty kóptegen suraqtardyń sheshilýine úlken yqpal etetini daýsyz.
Gúlzat Kóbenova,
QR Tuńǵysh Prezıdenti–Elbasynyń kitaphanasy
MM dırektorynyń orynbasary
