Qart Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin anyqtaý jónindegi máseleniń kún tártibine qoıylǵanyna jıyrma jyldan asty. Osy kezeńde Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi týraly Konvensııanyń ereje-qujattaryn daıyndaý úshin ár eldiń sarapshylar komandasy jáne Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deńgeıinde qurylǵan arnaıy jumys toby jumys istedi. Atalǵan ýaqyt ishinde arnaıy jumys tobynyń sarapshylary 52 otyrys ótkizgen. Onyń syrtynda Kaspıı mańy memleketteriniń ózara ekijaqty kelissózder júrgizgeni taǵy bar.
Keıbir sarapshylar Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly Konvensııa jobasyn daıyndaý máselesi uzaqqa sozylyp ketkenin aıtady. Bizdiń oıymyzsha, jıyrma jyl az da, kóp te ýaqyt emes. Sebebi Kaspıı eki eldiń ǵana emes, bes memlekettiń jaǵalaýyn shaıyp jatyr. Olardyń árqaısysynyń teńiz akvatorııasyna degen ustanymy men múddesi bar. Sondyqtan da bes memlekettiń teńiz sýyndaǵy shekaralaryn belgileý boıynsha ortaq mámilege kelý óte qıyn sharýa.
Dúnıe júzinde ǵasyrlar boıy sýdaǵy, sondaı-aq, qurlyqtaǵy shekaralaryn aıqyndaı almaı júrgen elder de kezdesedi... Osy jıyrma jyl aralyǵynda taraptar Kaspıı teńizindegi qyzmettiń negizgi qaǵıdattary, ulttyq sý tabanyn bólý, bıologııalyq resýrstar men jer qoınaýlaryn ıgerýge baılanysty yntymaqtastyq, teńizde sharýashylyq-ekonomıkalyq jumystardy júrgizý men kemeler júzýin retteý, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne Kaspıı teńizine qatysty ǵylymı-zertteýler júrgizý, taǵy basqa da máseleler jóninde ýaǵdalastyqqa keldi.
Kaspıı mańy memleketteri ótken kezeńde quqyqtaryn tıimdi paıdalaný arqyly ózderine tıesili aımaqtaǵy resýrstardy ıgerýde yntymaqtastyq ornatýdyń ınfraqurylymyn qura bildi. Soǵan sáıkes olarda ınvestısıalyq oń ahýal qalyptasty. Al Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesiniń anyqtalýy birinshi kezekte aımaqtyń saıası turaqtylyǵy men ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etedi.
Memleketterge tıesili jerlerdegi energetıkalyq resýrstardy ıgerýge, ınvestorlar tartýǵa mol múmkindik beredi. Sonymen qatar teńizdiń tabıǵı baılyǵyn saqtaýǵa jáne ony kóbeıtýge, jan-janýarlar dúnıesi men ósimdikter dúnıesin qorǵaýǵa halyqaralyq quqyqtyq negizde retteý joldaryn naqtylaıdy. Bul máseleler Kaspıı jaǵalaýyndaǵy bes memlekettiń tyǵyz ári tıimdi yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan qatynastaryn ári qaraı tereńdetýge múmkindiginshe yqpal etedi. Teńizge baılanysty Konvensııanyń sol sebepten de strategııalyq mańyzy erekshe.
Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesiniń aıqyndalýyna teńiz mańyndaǵy memlekettermen qatar, birqatar alys-jaqyndaǵy elder de múddelilik tanytyp otyr. О́ıtkeni olar Kaspıı jaǵalaýyndaǵy memlekettermen yntymaqtastyq jasaý arqyly ondaǵy iri jobalardy júzege asyrýǵa qatysqysy keledi. Al Konvensııa uzaqmerzimdi qatynastardy zańdyq turǵydan qamtamasyz etetin jáne qorǵaıtyn negizgi bazalyq qujat bolyp tabylady. Onyń erejeleri men talaptaryn birinshi kezekte oǵan qol qoıýshy elderdiń ózderi buljytpaı oryndaýy tıis.
Teńizdiń quqyqtyq mártebesiniń anyqtalýy teńiz sýy tabanynan munaı men gaz qubyryn jáne kabel júıelerin tartý máselesin sheshedi. О́ıtkeni qujatta taraptardyń teńiz tabanymen sýasty qubyryn jáne kabel júrgize alatyny kórsetilgen. Teńizdegi shıkizatty barlaý, ony óndirý, platforma men qubyr tóseý kezinde teńiz sýyna kelgen zııannyń barlyq jaýapkershiligi ár eldiń ózine júktelip otyr. Iаǵnı kómirsýtegin óndirý, ony eksporttaýda qaýipsizdik sharalaryn qatań saqtaýǵa sol jobalardy iske asyrýshy tarap moınyna alady. Sebebi munaı men gaz qubyryn tóseý barysynda tótenshe jaǵdaılardyń da keıde oryn alatyny bar.
Kaspııdiń geografııalyq jaǵynan ornalasýy onyń mańyzyn erekshelendirip tur. О́ıtkeni ol Úlken Taıaý Shyǵys, Ońtústik Kavkaz jáne Ortalyq Azııa shekaralarymen túıisedi. Sondyqtan teńiz Eýrazııany baılanystyrýshy kommýnıkasııalyq ortalyq bolyp tabylady desek, qatelese qoımaspyz. Onyń ústine Kaspııdiń osyndaı tarıhı biregeıligi halyqaralyq kólik tranzıtin damytýǵa, sol arqyly aımaqta óndirilgen kómirsýtekterin álemdik naryqqa ekporttaýǵa qolaıly bolyp otyr.
Keńes odaǵy ydyraǵan soń qart Kaspıı álemdik mańyzy erekshe geosaıası aımaq retinde halyqaralyq qoǵamdastyqty, onyń ishinde asa iri munaı-gaz kompanııalaryn qyzyqtyra bastady. Teńizge shektes elderge álemdik rynokta ózindik orny bar korporasııalar delegasııalarynyń kelýi jıiledi. Ýaqyt óte Kaspıı aımaǵy Ortalyq Eýrazııadaǵy geosaıası jaǵdaıdyń mańyzdy kiltine aınaldy. Atap ótken jón, birqatar sarapshylar «Úlken Ortalyq Azııa»degen uǵymdy da qoldanyp júr. Olar jaıdan-jaı osylaı dep atamasa kerek.
Búginde qart Kaspııdiń ekologııasy qalypty deńgeıde dep aıta almaımyz. Kezinde dál osy problemany Elbasymyz birneshe márte kótergen bolatyn. «Kaspıı mańyndaǵy barlyq memleketterdiń strategııalyq múddesine, eger kómirsýtegi qorynyń sheksiz emestigin eskersek, – dep atap ótedi Qazaqstan Prezıdenti, – olardy ıgerýge kiriskende búkil ekologııalyq talaptardy saqtaı otyryp jáne Kaspıı teńiziniń ekojúıesi men bıojúıesin saqtaý turǵysynan áreket etken jón».
Al Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesiniń halyqaralyq negizde naqtylanýy Qazaqstan ekonomıkasynyń ári qaraı damýyna erekshe serpin beredi. Onyń eń bastysy – kólik-tranzıttik múmkindik bolmaq.
