Saıası turaqtylyq pen ornyqty damýǵa serpin beredi - sarapshylar pikiri

Kaspıı mańy memleketteriniń bir-birine degen shynaıy senimi, qurmeti anyq kóringen Aqtaý sammıti, onda qabyldanǵan Konvensııa jónindegi aqparattar mazmuny, sarapshylardyń pikirleri atalǵan jıynnyń óńirdegi saıası turaqtylyq pen ornyqty damýǵa jańasha serpin beretinin rastaı túsýde. Osy oraıda otandyq sarapshylar da V sammıttiń sátti ótkenin, qol qoıylǵan Konvensııada qamtylǵan máselelerdiń ózekti ekenin aıtýda. Sondyqtan búgin biz elimizge tanymal birqatar mamandardyń kózqarastaryn, pikirlerin nazarlaryńyzǵa usynýdy jón kórdik.

Áriptestik órisi keńeıedi

Aqtaý sammıtinde Qazaq­stan, Ázerbaıjan, Iran, Túrik­menstan jáne Reseıge ortaq tarıhı qujattyń qabyldaný sátine kýá boldyq. Qu­jat­tyń qabyldanýyna 20 jyl­dan astam ýaqyt jumsalyp, bú­gin ol qoǵam arasynda beıresmı «Kaspıı teńiziniń konstıtýsııasy» dep atalyp ta úlgerdi. Konvensııada Kaspıı teńizin­degi ekologııanyń, kólik pen tabı­ǵat­­ty paıdalanýdyń, shekteý qoıý men qaýipsizdik sı­pat­tarynyń barlyq aspek­tileri qamtyldy.

Qazaqstannyń jan-jaq­ty yntymaqtastyqty damytý úshin onyń senimdi quqyqtyq negizin jasaqtaý qajettiligin ýaqytynda túsinýi úlken nátı­je berdi. Búgingi tańda Qazaq­stan Kaspıı teńizine qatys­­ty 18 kelisimsharttyń qatysý­shysy ekenin aıta ketken abzal. Onyń 9-y besjaqty tarap negizinde qol qoıylǵan qujattar bolyp tabylady.

«Kaspıı bestiginiń» týyndaǵan máselelerdi sheshý joldaryn udaıy izdestirip, ortaq bitimge kelýge umtylýyn buǵan deıingi ótken kelissózder barysynda oryn alǵan obektıvti qıyndyqtardy eńserýi men dıplomattardyń qajyrly eńbeginen baıqaýǵa bolady. Nátıjesinde negizgi máseleler boıynsha bes el konsensýsqa qol jetkizdi. Ásirese jaǵalaý elderi táýelsiz jaǵa shegi men jeke-dara quqyqtarǵa baı­lanysty, teńizde júzý rejim­­deri, álemdik muhıt­qa Kas­pıı teńizinen barlyq kólik qural­darymen erkin enip-shyǵý, sýasty qubyrlaryn salý boıyn­sha kelisimge kele aldy.

Qa­byl­danǵan Konvensııa jáne qosymsha qujattar energııa resýrstaryn óndirý men tasymaldaýdan bastap, aýqymy keń jańa birikken jobalardy júzege asyrýǵa, ekologııa men qaýipsizdik máseleleri boıynsha kelisimge kelýge múmkindik berdi. Bul aımaqtyq deńgeıde Kaspıı mańy elderiniń ǵana emes, Ortalyq Azııa elderi­niń yntymaqtastyqty arttyra túsýine jol ashyp otyr. Máse­len, «Nurly jol» baǵdar­lamasy men Qytaıdyń «Bir jol – bir beldeý» jobasyn ushtas­tyrý Qazaqstannyń aımaqtyq jáne ǵalamdyq deńgeıde ózin kórsetýine múmkindik beredi.

Teńizdiń quqyqtyq márte­besiniń aıqyndalýy «Kaspıı bestigine» áriptestiktiń jańa belesine kóshýine negiz bolyp otyr. Qujat Qazaqstannyń tuıyq kontınentaldy elden teńiz derjavasyna aınalýyna múmkindigi bar ekenin kórsetýde. Osylaısha Qazaqstan jerinde Reseı, Iran, Ázerbaıjan jáne Túrikmenstan saýda, týrızm, ónerkásip, ekonomıkanyń bas­qa da salalary boıynsha halyq­aralyq-quqyqtyq kúshi bar jańa qujatqa ıe boldy.

Kaspıı mańy elderi teńiz­diń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııany qabyldaý arqy­ly keń quqyqtyq bazaǵa ıe bol­ǵany sózsiz. Bul shekaralas el­derdiń túrli salalarda or­taq áreket etýlerine jol asha­dy. Memleketter basshylary deń­geıinde qol qoıylǵan Konvensııa men mańyzdy saıası sheshimder Kaspııge baılanysty kóptegen suraqtardyń sheshilýine úlken yqpal etetini daýsyz.

Gúlzat KО́BENOVA, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasy MM dırektorynyń orynbasary

Tabysty jobalarǵa jol ashyldy

Tek Qazaqstan emes, Kaspıı mańy elderi Aqtaý sammıtiniń qory­tyndysyn úlken úmitpen kút­keni shyndyq. Sebebi Kas­pıı teńiziniń quqyqtyq márte­besin naqtylaǵan saıası-ekonomı­kalyq osy qujattyń keleshek­te atqarylar kóptegen is-shara­lardyń alǵysharty bolatyny sózsiz edi.

Qujat boıynsha, Qazaqstan 15 mıl táýelsiz sý aıdynyna, ári qaraı 10 mıl balyq aýlaý aımaǵyna ıelik etedi, odan ári ashyq teńiz aýmaǵyna kiredi. Al teńiz túbin sektorlyq túrde bólý turǵysynan kelý óte mańyzdy boldy. Buǵan deıin Qazaqstan Reseı, Ázerbaıjan elderimen teńiz túbin delımıtasııalaǵany týraly ekijaqty kelisimshart bar. Konvensııadan keıin Túrikmenstan, Iran elderimen teńiz túbindegi shekarany anyq­tasa, Qazaqstan úshin Kas­pıı teńiziniń qazaqstandyq úlesi quqyqtyq turǵydan tolyq aıqyndalady.

Bul Qazaqstan úshin óz aýmaǵyndaǵy teńizdi ıgerý endi bastalady degendi bild­i­redi. Ásirese munaı-gaz resýrs­­taryna baılanysty joba­lardyń jańa tynysy ashylyp, tranzıttik jobalardy Ázerbaıjan elimen tikeleı sheshýge múmkindik aldy. Talaı tabysty jobalar buryn konvensııa qabyldanbaǵany sebepti júzege asyrylmaı, kóptegen qıyn­dyqtar týyndatqan bolatyn.

Endi konvensııa qabyl­danýy­nan keıingi oryn alatyn jaǵdaılar týrasynda oılary­myzdy júıelesek. Bul oraıda aldymen qazaqstandyq jobalarǵa qarjy kózderin, ınvestısııalar tartýǵa baılanysty jobalar oıǵa oralady. Kaspıı teńi­ziniń aıqyndalǵan quqyqtyq mártebesi, teńiz ıgilikteriniń úlestik aıqyndalýy, bes eldiń par­lamentteri ratıfıkasııalaǵan kon­vensııa ınvestorlarǵa bola­shaqta osy ıgilikterdi ıgerýge quqyqtyq turǵydan eshqandaı kedergi joq ekendigine dálel bola alady.

Boljam boıynsha, taıaý keleshekte Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrikmenstan elderi teńiz baıly­ǵyn ıgerý jumystaryn belsendi júrgizetin bolady. Ekinshiden, kómirsýtegin transkaspıı arqyly tasymaldaý máselesi. Kaspııdiń qazaqstandyq bóligindegi túbimen qubyr tartý arqyly elimizdiń, Túrikmenstan kómirsýtegin Ázer­baıjanǵa tasymaldaý ekijaq­ty kelissózder arqyly sheshiletin bolady. Buryn teńizge qatysty kez kelgen sheshimdi qalǵan tórt elmen kelisý mindetti bolatyn. Keleshekte ár el óz betinshe sheshim qabyldap, áreket ete alady.

Rahım OShAQBAEV, «Talap» qoldanbaly zertteý ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń dırektory, ekonomıst

Tıimdi kelisim

V Kaspıı mańy memleket­teriniń sammıti tabysty ótti deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni Sam­mıt aıasynda ázirlenýine 20 jyl­dan astam ýaqyt ketken tarıhı Konvensııaǵa, odan bólek ma­ńyzdy 6 qujatqa qol qoıyldy. Endigi jerde Kaspıı mańy memleketteri teńiz aıdy­nyndaǵy, túbindegi talas­ty aýmaqtarda ornalasqan munaı jáne gaz ken oryndaryn óń­deýge, energııa resýrstaryn tasymaldaýǵa, teńiz túbine munaı-gaz qubyryn júrgizýge baılanysty máselelerdi sheshe alatyn boldy. 

Ken óndirý ónerkásibi salasynda óndiristiń jedel damýy Kaspıı teńiziniń tabıǵatyna salmaq túsirýde. Sonyń saldarynan teńizdiń bıologııalyq alýandyǵyn saqtaý maqsatynda naqty sharalar qabyldaý qajet­tigi týyndaýda. Bul oraıda qabyldanǵan Konvensııa eń aldymen ekologııalyq sıpattaǵy máselelerdi sheshýge, kópjaqty tıimdilikke negizdeldi. 

Kaspıı mańy memleketteri teńizdiń quqyqtyq mártebesin naqtylaý boıynsha ótken kelissózder úderisi bes eldiń dıp­lo­mat­tarynan úlken eńbek­ti, tabandylyqty talap etkeni anyq. Olar kóptegen másele­lerge mańyz aýdardy. Sonyń biri qaýipsizdik­ke, lańkestiktiń aldyn alýǵa baǵyttaldy. Buǵan  qosa ekono­mıka­nyń balamaly salasy sanalatyn balyq aýlaýdan bólek, brakonerlik máselesi de sheshimin tapty.

Álemdik bekire kóleminiń 80 prosentin ıemdenetin teńizde retsiz balyq aýlaýdan bólek, aıdynnyń munaı qaldyqtarymen lastanýy sebepti qortpa men bekire popýlıasııasy azaıyp ketti. Qazaqstan taraby kótergen bekire tuqymdas balyqtar genofondyn saqtaý máselesi qoldaý tapty. Osylaısha memleketter arasyndaǵy uzaq merzimge sozyl­ǵan kelissózder nátıjesi kóptegen máselelerdi kezeń-kezeńimen retteıtin boldy. Konvensııamen birge daıyndalǵan ekonomıkalyq sıpattaǵy qujattar Kaspıı mańy elderiniń tranzıttik áleýetin keńeıtip, kóliktik baǵyttardy ártaraptandyrý múmkindigin arttyrady dep úmittenemiz. 

Ádilhan ǴADELShIEV, QSZI Syrtqy saıasat jáne halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri 

О́zara senim jemisi

Aqtaý sammıtin ótkizý kúniniń 12 tamyzǵa belgilenýiniń ózindik máni bar. Jyl saıyn Kaspıı mańy elderi bul kúndi «Kaspıı teńizin qorǵaý jónindegi negizdemelik konvensııanyń» kúshine engen kún retinde atap ótedi.

Kaspıı – kómirsýtegi, iri akvatorııa, túrli syrtqy júıeli geosaıası oıynshy­lar­dyń alýan baǵyttaǵy múddeleri toǵys­qan jer. Bes el teńizdi úlestik bólý bo­ıynsha qaıshylyqty pikirde bolǵanymen, buǵan deıin ótken memleketaralyq jáne kópjaqty formattaǵy kelissózder men jıyndar salıqaly, beıbit túrde júzege asqanyn aıtqan jón. Sondyqtan konvensııanyń qabyldanýyn Kaspıı mańy elderiniń óz múddelerin qorǵaýynyń jańa kezeńi dep qarastyrý kerek.

Kaspıı – 70 mlrd barrel jáne 15 trıllıon tekshemetr munaı men gaz kózi. Keńes­tik kezeńde mundaǵy kómirsýtegi óner­ká­sibi margınaldyq kózqaras turǵysynan óndirilgeni belgili. Keıin teńiz jaǵalaı qonǵan úsh táýelsiz memlekettiń paıda bolýy taza ekonomıka turǵysynan tabıǵı básekelestikti kúsheıtti. Eger Arab túbegi elderine, arab monarhııalary men Iran úshin Parsy shyǵanaǵy, al Meksıka túbegi AQSh úshin qanshalyqty mańyzdy bolsa, Kaspıı de teńiz mańynda ornalasqan bes el úshin sonshalyqty mańyzdy bolyp otyr.

Terrıtorııalyq nemese teńizdik daýjanjaldary bar ózge aımaqtarǵa qaraǵan­da Kas­pııdiń erek­sheligi bar, ol – bes el ara­syn­­daǵy yn­ty­­maqtastyqtyń negizgi fak­tory sana­la­tyn senim. Kaspııden álem­­niń bas­qa aımaqtaryna, atap aıtqanda Orta­­lyq Azııaǵa, Kavkaz elderine jáne Taıaý Shy­ǵys­qa shyǵý joly óte ońtaıly. Aı­maq kóp­­te­gen álemdik jáne aımaqtyq der­ja­va­lar­­dyń múddesi toǵysyp jatqan quddy bir «geo­saıası úshburysh» sııaqty kórinedi.

Jalpy, Kaspıı basseınin mıneraldy jáne bıoresýrstar turǵysynan qaraıtyn bolsaq, ol álemdegi munaı óndiretin eń kóne aılaqtardyń biri. Osyǵan qaramastan teńiz qoınaýy áli túpkilikti zerttelip bolǵan joq, al munaı qoryna baılanysty málimetter boljam­darǵa ǵana negizdelgen.

Osy proseske qatysýshylardyń izgi saıası erik-jigeri Kaspıı teńizi basseınin kıkiljińniń emes, ekonomıkalyq yqpal­dasý­dyń tetigi dep qaraýǵa septigin tıgizip, Kaspıı mańy memleketteriniń ulttyq múddeleriniń buljymas qaǵıdasyna aınalýy tıis. Sóz júzinde ǵana emes, is júzinde pikir qaıshylyqtarynan ajyrap, álemdegi yntymaqtastyq órkendegen ólkege aınalýy qajet.

Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin anyqtaý máselesi odan óristeıtin Kaspıı shelfin ıgerý, álemdik shıkizat naryǵyna shyǵý, onyń ishinde qubyr tartý baǵyttary jáne eksporttyq habqa aınaldyrý isin qam­tıdy. Qazir ondaǵy kenishterge baılanys­ty ár memlekettiń júzege asyrylǵan, júze­­ge asyrylyp jatqan jáne josparly ın­­ves­­­tı­sııalyq jobalary bar jáne olar­dy júzege asyrý men qarajat tartý da ońaı is emes.

Keltirilgen dáıekter Konvensııanyń biregeı teńiz jaǵalaýyndaǵy memleket­terdiń saıası-quqyqtyq, áskerı, ekonomı­kalyq turǵyda Kaspııdi qalypty, turaqty damytý máselelerin sheshetin mańyzy joǵary qujat ekendigin kórsetedi.

Muhıt-Ardager SYDYQNAZAROV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Zamanaýı zertteýler ınstıtýtynyń dırektory