Bul qujat barlyq taraptan tolyq ratıfıkasııalanǵannan keıin ony jaǵalaı ornalasqan elderdiń teńizdegi jáne tutas óńirdegi yntymaqtastyǵyn múlde jańa deńgeıge shyǵaryp, Eýrazııa qurlyǵynyń ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik ómirine tyń serpin beretini álden-aq boljanyp otyr.
Beıresmı turǵyda «Kaspıı teńiziniń konstıtýsııasy» dep atala bastaǵan Konvensııa biz úshin Kaspıı óńirindegi saıası turaqtylyqty saqtaýdaǵy rólimen qundy ári saýda-ekonomıkalyq turǵydan zor múmkindikterge jol ashatyndyǵymen mańyzdy. О́ıtkeni qabyldanǵan Konvensııa keleshekte energııa resýrstaryn óndirý, ony tasymaldaý sharalarynan bólek, aýqymdy, jańa birikken jobalardy júzege asyrýǵa, kóptep ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi. Qujat Qazaqstannyń Ortalyq Azııa elderimen yqpaldastyǵyn, tranzıttik áleýetin arttyrýǵa aıryqsha yqpal etetin bolady. Bul oraıda, elimizde júzege asyrylyp jatqan «Nurly jol» baǵdarlamasynyń áleýeti keńinen ashylatyny anyq. Kúni keshe ashylyp jatqan Quryq porty Qytaıdan shyǵatyn tranzıttik júk aǵynyn Qorǵasta qabyldap alyp, Kaspıı arqyly Eýropaǵa jalǵaıtyn bolady. Bul aralyqtaǵy alǵashqy tasymal bastalyp ta ketti.
Konvensııa elimizdiń teńizben baılanysty óndiristik-sharýashylyq salalaryna da tyń serpin ákelip, saýda men týrızm áleýetin ulǵaıtýǵa alǵyshart jasap otyr. Əsirese, munaı-gaz resýrstaryna qatysty jobalardan bólek, buryn óz kezegin kútip kelgen ózge de tabysty jobalardy qolǵa alýdyń sáti túskeli tur.
Jalpy, Konvensııa Kaspıı mańy elderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde, tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alýda, teńizdiń tabıǵı qazynasyn qorǵap, ony tıimdi paıdalanýda, óńirdiń ekonomıkalyq rólin arttyrýda, óńirdegi turǵyndardyń áleýmettik máselelerin sheshýde jəne basqa da kóptegen mańyzdy isterde sheshýshi ról atqaratyn bolady.
Sonymen qatar atalǵan Konvensııa Kaspıı mańy elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa, ekonomıkalyq baılanystardy údetýge, buǵan deıin júzege asyrylyp kelgen jan-jaqty áriptestik qatynastardy tereńdete túsýge keńinen jol ashady. Osy arada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń sammıt barysynda kólik-tranzıt qýatyn arttyrý úshin tarıf saıasatyn jetildirýdi, Konvensııaǵa qatysýshy elderdegi tasymaldaý jaǵdaıyn jaqsartýdy usynǵanyn, Kaspıı mańy memleketteriniń dostyq qarym-qatynastaryn nyǵaıtyp, sondaı-aq birlesip tyǵyz yntymaqtastyq ornatyp, teńizge uqyptylyqpen qaraý kerektigine nazar aýdarǵanyn aıta ketken jón.
Negizinde, Konvensııany ázirleý jáne ony bekitý barysynda bes memlekettiń de múddesi, talap-tilegi barynsha eskerilip, sonyń nátıjesinde ortaq məmilege, tıimdi ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Degenmen, Kaspııge qatysty basty qujat qabyldanǵanymen, bul baǵyttaǵy jumystar osymen toqtap qalmaıdy. Endi aldaǵy ýaqytta Konvensııanyń talaptaryn óz deńgeıinde tıimdi júzege asyrý jəne óńirdegi áriptestiktiń túrli salalaryna ýaqyt talabyna saı baqylaý jasaý, qadaǵalaý úshin qatysýshy memleketterdiń ókiletti ókilderi deńgeıinde turaqty besjaqty konsýltasııalar mehanızmi qurylmaq...
Kaspıı mańy memleketteriniń quqyqtary men mindettemelerine, aımaqtyń qaýipsizdigine, órkendeýine múmkindik beretin barlyq keshendi məseleler qamtylǵan Konvensııanyń qatysýshy elderdiń senimdi seriktester bolýy úshin jan-jaqty ári tıimdi zańnamalyq baza túzetinin, sondaı-aq taraptardyń ustanymdaryn naqtylaıtyn áleýetke ıe ekenin eskere sóılesek, ol budan bylaı Kaspıı teńizin beıbitshilik pen tatýlyqtyń aımaǵyna aınaldyrý, elderdiń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qurmetteý, basqa memleketterdiń qarýly kúshterin óńirge engizbeý máselelerinde negizgi qural, arqasúıer tirek bolady.
Taǵy bir toqtala keter jaıt, Konvensııa bes memlekettiń balyq aýlaý kəsibine erekshe quqyq beredi. Osy oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Teńizdiń balyq aýlaý aımaǵynan tys bóligi ortaq sý keńistigi bolyp qala beredi. Memlekettik teńiz shekarasynan tys aýmaqta Kaspıı jaǵasyndaǵy elderdiń týy bar kemeleri erkin júze beretin bolady. Basqa teńizge jəne əlemdik muhıtqa shyǵý erkindigi jónindegi ýaǵdalastyqtyń mańyzy zor. Ərbir memleket óz bóliginiń shegindegi teńiz túbiniń baılyqtaryna qatysty egemendik quqyǵyn júzege asyrady. Sondyqtan teńiz túbi arqyly magıstraldy qubyrlar men kabelderdi júrgizý ekologııalyq talaptardy saqtaǵanda ǵana múmkin bolatyny qarastyrylǵan», – dedi.
Rasynda da, Kaspıı aıryqsha ekojúıesi bar sý basseıni. Bizder teńiz degenimizben, is júzinde ózge teńiz-muhıttarmen janaspaıtyn tuıyq sý. Sáıkesinshe, bıoresýrstary da syrtqy ekologııalyq faktorlarǵa asa sezimtal bolyp keledi. Sondyqtan onyń bıoalýandyǵyn saqtaý máselesine bes el birdeı jaýaptanýy tıis.
Sonymen qatar Konvensııa qaǵıdattarynyń saqtalýy Kaspıı mańy elderiniń kólik ınfraqurylymynyń damýyna, óńirdegi tranzıttik əleýettiń artýyna, teńizdiń ekologııalyq júıesi men bıologııalyq resýrstarynyń qorǵalýyna barynsha oń yqpalyn tıgizedi.
Qoryta aıtqanda, Aqtaý sammıti joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Onyń tabysty ótýine barlyq qatysýshy memleketter belsene atsalysty. Onda tarıhı máni zor Konvensııadan bólek, jaǵalaý elderi úshin mańyzdy Kaspıı teńizinde terrorızmge qarsy kúres júrgizý, óńirde uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq, kólik salasyndaǵy áriptestik, Kaspıı teńizinde janjaldyń aldyn alý, shekara vedomstvolarynyń yntymaqtastyǵy men ózara is-qımyly týraly kelisimder men hattamalarǵa qol qoıylýy da Aqtaý sammıtiniń salmaǵyn arttyra tústi.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
