Azııa qurlyǵynyń Olımpıadasy sanalatyn Jazǵy Azııa oıyndary 1951 jyldan beri turaqty túrde uıymdastyrylyp keledi. Qazaqstan quramasynyń sportshylary bul dodaǵa 1993 jyldan bastap qatysa bastady. Otandastarymyz tuńǵysh ret Japonııanyń Hırosıma qalasynda ótkizilgen XII Azııa oıyndaryna qatysyp, ár tórt jyl saıyn baıraqty básekede baq synap keledi. Bıyl otandastarymyz bul jarysqa osymen jetinshi ret qatysqaly jatyr. 1993 jyly tuńǵysh ret qatysqan atalǵan týrnırde bizdiń eldiń sportshylary 25 altyn, 26 kúmis jáne 26 qola medal ıelengen bolatyn. Jalpy sany 77 júldemen medal kórsetkishi boıynsha jalpykomandalyq esepte tórtinshi oryn alǵan. Birinshi oryndy 266 júldemen (125 altyn, 83 kúmis, 58 qola) Qytaı sportshylary ıelengen bolatyn. Al medal sany boıynsha Qytaı sportshylarynan 48 júlde qalyp qoıǵan jarys qojaıyndary Japonııa quramasy 2018 medalmen (64 altyn, 75 kúmis, 79 qola) ekinshi oryn alsa, 183 júlde jınaǵan (63 altyn, 56 kúmis, 64 qola) Ońtústik Koreıa quramasy úzdik úshtikti qorytyndylaǵan edi.
Qazaqstan quramasy Azııa qurlyǵyndaǵy mundaı iri jarysta alǵash ret qatysyp jatsa da 42 memlekettiń ishinen medal sany boıynsha tórtinshi oryn ıelený jaqsy kórsetkish bolyp esepteletin. Sondaı-aq Qazaqstan quramasymen birge Azııa oıyndaryna tuńǵysh ret qatysqan Qyrǵyz Respýblıkasy, Tájikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan quramalary júlde kórsetkishi boıynsha bizdiń sportshylardan edáýir artta qalyp qoıdy.
Araǵa tórt jyl salyp Jazǵy Azııa oıyndary Taıland astanasy Bangkok qalasynda ótti. Bul dodaǵa Azııanyń 41 elinen kelgen 6500-ge jýyq sportshy sporttyń 36 túrinen óz baqtaryn synady. Qazaqstan quramasynyń sportshylary bul synda medal boıynsha tórt jyl burynǵy nátıjesin qaıtalaı almady. Sportshylarymyz Bangkokte 24 altyn, 24 kúmis jáne 30 medalmen jalpykomandalyq esepte úzdik bestikke endi. Medal kórsetkishi boıynsha alǵashqy úsh oryndy Qytaı (129, 78, 67), Ońtústik Koreıa (65, 46, 53) jáne Japonııa (56, 61, 68) ıelendi. Taıland sportshylary altyn medal sany boıynsha otandastarymyzben birdeı jınaǵanymen, kúmis pen qola júldesi bizden sál kóbirek bolyp, tórt jyl burynǵy Qazaqstan quramasynyń tórtinshi ornyn «tartyp» aldy.
2002 jyly Ońtústik Koreıanyń Pýsan qalasynda ótken dodada Qazaqstan sportshylary jalpy sany 76 medal ıelenip, jalpy esep boıynsha qaıtadan tórtinshi orynǵa kóterildi. Bul jyly alǵashqy úshtiktiń qatary ózgermedi.
Katar astanasy Dohada ótken XV Jazǵy Azııa oıyndarynda Qazaqstandyq sportshylar sporttyń 20 túrinen qurama qorjynyna 85 júlde saldy. Eń kóp medaldy jalpy atý sportynan synǵa túsken sportshylarymyz ıelendi. Olar bes altyn, alty kúmis jáne jeti qola júlde jeńip aldy. Al ekinshi kórsetkish jeńil atletterimizge tıesili boldy. «Sport padıshasy» atalǵan sport túrinen otandastarymyz tórt altyn, úsh kúmis jáne eki qola medaldy oljalady. Kórkem gımnastıka, baıdarka jáne kanoede eske kesý men aýyr atletıkadan ulttyq qurama sportshylaryna qos-qostan altyn buıyrdy. Al boksshylarymyz bir altyn, eki kúmis jáne úsh qola medaldy qanaǵat tutty. Jalpy esep boıynsha, Qazaqstan quramasy 23 altyn, 19 kúmis jáne 43 qola medal enshiledi. Medal jıyntyǵy boıynsha tórtinshi satydan kórindi. Birinshi oryndy ádettegideı Qytaı quramasy (165, 88, 63), ekinshi oryndy Ońtústik Koreıa sportshylary (58, 52, 82), al úshinshi orynda Japonııa quramasy ıelendi (50, 71, 78). Jarysty uıymdastyrýshy Katar sportshylary bolsa 32 júldemen 9 oryndy qanaǵat tutty.
Rettik san boıynsha on altynshy Jazǵy Azııa oıyndary 2010 jyly Qytaıdyń Gýanchjoý qalasynda ótti. Bul dodaǵa Azııanyń 45 elinen 10 000-ǵa jýyq sportshy qatysty. Eki aptaǵa sozylǵan básekede qazaqstandyq sportshylar 79 medalǵa qol jetkizdi. Onyń 18-i altyn, 23-i kúmis jáne 38-i qola júlde. Jalpykomandalyq esepte besinshi oryndy qanaǵat tutty.
Medal kórsetkishi boıynsha Qytaı quramasynyń sportshylary qatarynan segizinshi ret jalpykomandalyq esepte birinshi oryndy ıelendi. Sondaı-aq bir jarysta 199 altyn júlde ıelenip, rekord ornatty. Buǵan deıingi rekord ta Qytaıǵa tıesili bolatyn. 1990 jyly ótken Azııa oıyndarynda 183 altyn medal alǵan edi. Sonymen qatar Gýanchjoýdaǵy Azııa oıyndarynda Makao men Bangladesh quramasynyń sportshylary tuńǵysh ret altyn júlde ıelendi. 35 el bir medal ıelense, sonyń 27-si bir ret bolsyn altyn júlde alǵan.
2014 jyly Jazǵy Azııa oıyndary Ońtústik Koreıanyń Inchhon qalasynda ótti. Buǵan deıin eki Azııa oıyndaryn ótkizgen (Seýl – 1986, Pýsan – 2002) Koreıa araǵa 12 jyl salyp baıraqty básekeni úshinshi ret óz elinde qabyldady. Pýsandaǵy Azııa oıyndaryna Qazaqstan quramasynan 260 sportshy qatysyp, 76 júlde alsa, Inchhonǵa barǵan 414 sportshymyz 84 júlde ıelendi. Jalpykomandalyq esepte Qazaqstan quramasy Qytaı, Ońtústik Koreıa jáne Japonııa sportshylaryna ese jiberip, tórtinshi oryndy qanaǵat tutty.
Indonezııanyń astanasy Djakarta men Sýmatra aralynyń eń iri qalasy Palembangte ótetin bıylǵy XVIII Jazǵy Azııa oıyndarynda Qazaqstan quramasy júlde sany boıynsha rekord jańartyp, jalpy kórsetkish boıynsha úzdik úshtiktiń qataryna enemiz dep otyr. Ulttyq Olımpıada komıtetiniń ókilderi olımpıadalyq sport túrine enetin boks, jeńil atletıka, aýyr atletıka, júzý, atý, kúres jáne dzıýdo sportyna úlken úmit artyp otyr. О́ıtkeni dál osy sport túrleriniń ókilderi Inchhondaǵy Azııa oıyndarynda jáne 2016 jylǵy Rıo Olımpıadasynda el qorjynyna júlde salǵan bolatyn. Mysaly, júzý sportynan Olımpıada jáne Azııa oıyndarynyń chempıony Dmıtrıı Balandın bıyl da altyn júldeden úmitti. Ol sáýir aıynda Ispanııanyń ashyq chempıonatyna qatysyp, 8 júlde ıelendi. Sondaı-aq jasy birazǵa kelse de jasyndaı jarqyldap júrgen jeńil atlet, Olımpıada chempıony Olga Rypakova «Gaýhar lıgasynda» sátti synǵa túsip júr. Rypakova áli babynda degen sóz. Jaraqattardan aman bolsa, Olga bıyl da el qorjynyna altyn júlde salary anyq.
Bokstan Qazaqstan ulttyq quramasynyń bas jattyqtyrýshysy Myrzaǵalı Aıtjanov Azııa oıyndarynan kem degende eki altyn medal alamyz deıdi.
«Azııa oıyndarynda boksshylardan eki altyn medal, jalpy 4-5 medal kútip otyrmyz. Jankúıerler bizden úmit kútedi, sol úshin tynbaı jattyǵý jasap, berilgen tapsyrmany oryndaýǵa kúsh salamyz. Qazaqstan boksy 85 jyldan beri jasap kele jatyr. Bizge deıin osyndaı jol salyp berdi. Sol sebepti Qazaqstan – álemde myqtylardyń biri. Nege deseńiz, birinshi kezekte – patrıotızm, elge degen mahabbat, jer kólemi boıynsha toǵyzynshy orynda turǵan soń ata-babamyz bul jerdi bekerge qaldyrmaǵany anyq. Elimizdiń qazirgi batyrlary kók týymyzdy kóterip, ánuranymyzdy shyrqatatyn sportshylar bolyp otyr», deıdi M.Aıtjanov.
Jeksenbi kúni Almatyda Qazaqstan ulttyq quramasyn Indonezııada ótetin XVIII Jazǵy Azııa oıyndaryna shyǵaryp salý saltanatty rásimi ótti. Saltanatty rásimge Azııa oıyndary aldyndaǵy sońǵy jattyǵý jıyndaryn Almatyda ótkizgen sporttyq gımnastıka, sadaq atý, nysana kózdeý, stend atý, erkin kúres, sporttyq quzǵa órmeleý, sý doby jáne voleıbol komandalary qatysty.
Azııa oıyndary 18 tamyz ben 2 qyrkúıek aralyǵynda ótedi. Atalǵan oıyndarǵa Qazaqstan ulttyq quramasy atynan 440 sportshy qatysady, onyń ishindegi 404 sportshy 25 Olımpıadalyq sport túrinen baq synaıdy. Djakartadaǵy (Indonezııa) Azııa oıyndarynda jalpy esebi 462 medal jıyntyǵy sarapqa salynady, onyń ishinde 363 júlde olımpıadalyq sport túrlerinen óz ıesin tappaq.
Atletıkalyq aýylda Qazaqstan baıraǵyn kóterý rásimi 16 tamyz kúni Djakartada ótedi. Al Palembangtegi atletıkalyq aýylǵa birinshi bolyp akademııalyq esýshiler komandasy men gandbol, sý doby jáne basketboldan áıelder komandasy, sondaı-aq grek-rım kúresiniń balýandary attandy.
Qazaqstan quramasynyń barlyq sportshylary keshendi-ǵylymı top mamandarymen jabdyqtalǵan. Atalǵan top músheleri Qazaqstan UOK bastamasymen olımpıadalyq sport túrindegi komandalarmen jumys isteı bastady. Djakarta men Palembangte dárigerler shtaby, psıhologter men kezekshi massajshylar táýlik boıy qyzmet etedi. KǴT mamandary alǵash ret jarys kezinde ulttyq qurama sportshylaryna kásibı kómek kórsetpek.
Jazǵy Azııa oıyndarynyń ashylý saltanatynda Qazaqstan týyn boksshy Amanqul Ábilhan kóterip shyǵady.
Álı BITО́RE,
«Egemen Qazaqstan»
