«Baı bolsań, halqyńa paıdań tısin, batyr bolsań, jaýyńa naızań tısin» deıtin maqaly bar halyqpyz ǵoı. Alla taǵala bergen mol nesibeni quzǵyndaı astyna baspaı, suńqardaı aınalasyna shashyp jeıtin atymtaı azamattar qazaq qoǵamynda buryn da bolǵan. Jetisýda jańa úlgidegi mektep ashyp, muǵalimdikke jalpaq qazaq dalasynan úzdikterdi tartqan Maman urpaqtary, «Qazaqstan», «Qazaq» gazetterine qoldaý kórsetken Sháńgereı Bókeev, Mustafa Orazaev sonyń bir mysaly emes pe?
HH ǵasyrdyń basyndaǵy marǵasqa mesenattar búgin de bar. Ásirese, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynan keıin jer-jerde jomarttyq jarysy bastalyp ketkendeı boldy. Jerlesterdiń týǵan jerine tartqan syılyǵynyń eń kishkenesi – eldi mekenniń aty jazylyp, qyp-qyzyl júrek ornatylǵan dıodty sham ár aýylda jarqyrap tur. Al kindik qany tamǵan aýylyna mıllıondaǵan qarjy salyp, áleýmettiń eńsesin kóteretin erlik jasaǵandar da az emes.
– 2017 jyly Batys Qazaqstan oblysynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Atameken» kishi baǵdarlamasynyń «Áleýmettik bastamalar kartasy» bazalyq baǵyty boıynsha 71 joba aıaqtaldy. Kásipkerler óńirde 60 jobany júzege asyryp, 2,5 mlrd teńgeni el ıgiligine jumsady. Mesenattar kómegimen iske asyrylǵan jobalardyń ishinde Qaztalov aýdany, Saryqudyq aýylynda Nurlybaı Joldybaev 5,2 mln teńgege salyp bergen feldsherlik pýnktti, Aqpáter aýylynda Kárim О́teǵulovtyń demeýshiligimen jasaqtalǵan, quny 9 mln teńgelik mýzeıdi, Aqsaı qalasynda «Qarashyǵanaq» óndiristik birlestigi demeýshiligimen salynǵan sport kesheni men 320 oryndyq balabaqshany atap ótýge bolady. Sonymen qatar Tasqala aýdanynyń mesenaty Amangeldi Ahmekıev byltyr Baqaly kóliniń ekologııalyq ahýalyn jaqsartyp, balyq jiberýge 2 mln teńge jumsasa, bıyl taǵy 5 mln teńge qarajat salǵaly otyr, – deıdi «Rýhanı jańǵyrý» óńirlik jobalyq keńsesiniń jetekshisi Saltanat Tumanbaeva.
Bıyl jyl basynan beri óńirde atqarylǵan keıbir qomaqty isterge toqtala keteıik.
Tasqala aýdany, Mereı aýyldyq okrýginiń Mereı aýylynda ótken «Mereıli meken – Mereıim» atty jerlester forýmynda aýyl mektebin 1998 jyly bitirgen túlekter aýyl kóshelerine 20 oryndyq ornatyp, 40 qaraǵaı kóshetin otyrǵyzsa, 40 jyl burynǵy túlekter mektebine 10 dombyra syıǵa tartty. Osy aýdanǵa qarasty Oıan aýylynda mektep túlekteri bilim ordasynyń murajaıy men akt zalyn kúrdeli jóndeýden ótkizip beripti.
Jalpy, týǵan jerine tartý jasaýda Qaztalov aýdanynyń aldyna shyǵatyn óńir joq sııaqty. Bıyl da Jalpaqtal aýylynyń 1981 jyly týǵan túlekteri quny 4 mln teńge turatyn «STREET WORKOUT»sport alańyn syılapty. Alańǵa sportpen aınalysýǵa qolaıly zaman talabyna saı 8 trenajer qoıyldy. Sondaı-aq Jalpaqtal aýylynyń ortalyq saıabaǵynda «Batyrlar alleıasy» paıda boldy. Munda Keńes Odaǵynyń Batyry jáne Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan jalpaqtaldyq 15 adamnyń bıýsti qoıylǵan. Bul iske aýyl mektebin budan 35 jyl buryn bitirgen túlekter 10 mln teńge qarajat jumsapty.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Kókterek aýyldyq okrýginde qazaqtyń ulttyq salt-dástúrin dáripteýge arnalǵan sharalar jıi ótedi. Sonyń birin aýyldyń 1971 jyly týǵan túlekteri uıymdastyrdy. Sóıtip Kókterek mádenıet úıiniń alańynda kúı atasy Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń 200 jyl tolýyna oraı «Asyl dombyra» atty kompozısııa ornatyldy. Aýyldyq mádenıet úıi aldynda boı kótergen eskertkishtiń bıiktigi 3 metr, eni 1 metr. Aıta ketý kerek, kókterektikter bolashaq kúıshiniń osy aýylda turǵanyn maqtanysh etedi.
Atalǵan bastama aıasynda Aqjaıyq aýdanynda da talaı-talaı ıgi ister atqarylyp jatyr. Shabdarjap aýylynda turǵyndar jaz kezinde paıdalanýy úshin tehnıkalyq sý júıesi iske qosyldy. Joba jetekshisi T.Muhamedııarov pen onyń áriptesteri – aýyl turǵyndary osynaý ortaq iske 4,8 mln teńge shyǵyndaǵan eken. «Qarny ashqanǵa balyq berme, qarmaq ber» degendeı, ár aýlaǵa kelip turatyn mundaı sý aýyldyqtardyń jeke baý-baqsha ósirýine, sóıtip, azyq-túlik qoryn jasaýyna úlken kómek boldy.
«Jaqsylyq jasaý jarysynda» Terekti aýdanynda atqarylyp jatqan jumystarǵa da erekshe toqtalǵan jón bolady. Elge belgili kásipker Saǵıdolla Erkebaev byltyr ózi bilim alǵan Dolın aýyldyq okrýginiń Chapaev orta mektebine 275 000 teńge kóleminde demeýshilik jasaǵan edi. Ol qarjyǵa 14 shańǵy, 10 sporttyq kıim alynyp, qazaq kúresinen jarys uıymdastyrylǵan eken. Saǵıdolla Bataıuly bıyl da jomarttyq tanytyp, jyl qorytyndysy boıynsha úzdik ustazdar men oqýshylarǵa 1 mln teńge grant taǵaıyndady. Sóıtip ustazdar arasynda qazaq tili men ádebıet páni muǵalimi Alma Sartóleeva, matematıka muǵalimi Lýnara Sársenova jáne bastaýysh synyp muǵalimi Bolǵan Atapkelova mesenat syılyǵyna ıe bolsa, oqýshylar arasynda Dilnáz Qulnııazova, Aınagúl Janǵalıeva jáne Vıoletta Shýbnıakova grant ıesi atandy.
Aqjaıyq aýylynda UOS ardagerlerine arnalǵan mármár eskertkish 9 mamyr – Jeńis kúni qarsańynda ashyldy. Mektep túlekteriniń kúshimen jasalǵan bul belgide maıdan dalasynda qalǵan 140 bozdaqtyń jáne elge aman kelgen 167 maıdangerdiń esimderi oıyp jazylǵan. Eskertkishti ornatýǵa 400 myń teńge qarajat jumsalypty.
Osy aýdannyń Ańqaty aýylyndaǵy Ańqaty jalpy orta bilim beretin mektebinde murajaı ashyldy. Murajaıǵa aýyl men mektep tarıhynan syr shertetin 250 jádiger qoıylǵan. Bul murajaıdy jabdyqtaýǵa da osy mektep túlekteri muryndyq bolǵan eken. Al Shaǵataı aýylyndaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy mektep túlekteri Marat Toǵjanov pen Qaırat Qadeshov bastaǵan synyptastar bilim ordasyna qýatty mýzykalyq apparatýra syıǵa tartty.
– Týǵan jer baǵdarlamasynyń «Atameken» kishi baǵdarlamasy sheńberinde 2018 jyly Terekti aýdany boıynsha 15 aýyldyq okrýgte demeýshiler men mesenattar tarapynan jalpy quny 12,75 mln teńgelik 13 joba iske asyryldy, – deıdi Terekti aýdany ákiminiń orynbasary Altaı Serǵazyuly.
Terekti aýdany – Qazaqstannyń Jalpyulttyq qasıetti nysanyna kiretin «Taqsaı hanshaıymy» – sarmat zamanyna jatatyn altyn kıimdi áıeldiń qabiri tabylǵan óńir. Búginde «altyn hanshaıymnyń» qalpyna keltirilgen músini Oral men Astana mýzeılerinde turǵanymen, bul kıeli jádigerdiń tabylǵan jerin kórgisi keletinder de barshylyq. «Zańǵar» jeke kásipkerliginiń jetekshisi Gúlnaz Kóshenova dál osyny eskeripti. Sóıtip asyl tekti sarmat áıeli jerlengen oba – Dolın aýyly mańynda, Oral – Orynbor tas jolynyń oń jaǵynan 250 metr jerge «Taqsaı hanshaıymy» atty kesene salýǵa kirisken. Keseneniń bıiktigi 7 metr bolsa, eni 4 metrdi quraıdy. Qurylys jumystary osy tamyz aıynda aıaqtalýy tıis. Jobanyń jalpy quny 8 mln teńgeni quraıdy.
Aýdan kólemindegi alyp qurylystyń biri Terekti aýdanynyń ortalyǵy Fedorovka aýylynda boı kóterýde. Aýyl kásipkeri, «Terekti» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Serjan Idııatov qolǵa alǵan sporttyq-saýyqtyrý kesheniniń qurylysy jyl sońynda aıaqtalyp, aýyl turǵyndarynyń paıdalanýyna berilmek. Munda 30 oryndyq basseın, 100 oryndyq qoǵamdyq monsha, pısserııa jumys isteıtin bolady. Aýdan basshylary «osy áleýmettik nysan paıdalanýǵa berilse, júıeli túrde sportpen shuǵyldanatyn aýyl turǵyndarynyń sany kóbeıedi, jańa jumys oryndary ashylady, kópbalaly, az qamtylǵan otbasy balalaryna keshenge tegin barýǵa múmkindik beriledi» dep qýanyp otyr.
Serjan Idııatov Terekti aýdany ortalyǵynda birneshe aıaldama salyp, qaıyrymdylyqpen de turaqty aınalysyp júrgen atymtaı azamat. Jyl saıyn respýblıkalyq kólemde ótetin «Baqyt degen – seniń bala kúnderiń» baıqaýyna qatysýǵa nıet bildirgen terektilik qos talant Sultan jáne Beıbarys Ǵarıfýllıevterge dodaǵa qatysý úshin tóleýi qajet 200 myń teńgeni de osy Serjan bergen. Joǵaryda sóz bolǵan sporttyq-saýyqtyrý kesheni qurylysyna 130 mln teńge qarajatyn shyǵaryp otyr eken. Aqjúrek azamat oblys pen aýdannyń damýyna úles qosqany úshin «Qazaq handyǵyna – 550 jyl» (2015 jyl), «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine – 25 jyl» (2016 jyl) medaldarimen marapattalǵan. 2017 jyly Terekti aýdany ákiminiń «Jyl úzdigi» baıqaýynda «Úzdik kásipker» atalymy boıynsha alǵa shyqty. Elden alǵys alǵan osyndaı azamattar kóbeıe bergeı!
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
