Márııam MUQANOVA

Qazaq ádebıetiniń klassıgi Sábıt Muqanovtyń asyl jary, aıryqsha aqyl, parasat ıesi, bolmys-bitimi bólek birtýar jan, halqymyzdyń aıaýly qyzy, ultyna pana, urpaǵyna ana bola bilgen Márııam Muqanova 101 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ótti. Márııam Qojahmetqyzy 1909 jyly 15 qyrkúıekte Soltústik Qazaqstan oblysy, Jambyl aýdany, Maıbalyq aýylynda dú­nıege kelgen. 16-dan jańa asqan shaǵynda Sábeńmen qosylyp, 47 jyl birge ómir súrip, tórt ul, eki qyz, on eki nemere, on alty shóbere, úsh shópshek súıgen ana. Qazaq ádebıetin órkendetýge ólsheýsiz úles qosqan asa kórnekti qalamger Sábıt Muqanovqa aıaýly jar, aqylshy dos bola bilgen Márııam Qojahmetqyzy Jambyl, Kenen, Sáken, Maǵjan, Ilııas, Beıimbet, Muhtar, Ǵabıt, Ǵabıden bastaǵan ádebıe­ti­mizdiń alyptarynyń kózin kórgen, so­larmen dámdes-tuzdas, syılas bolǵan jan. Ol óziniń kemel aqyl oıymen, meıir­ban júregimen, eljandylyǵymen, kópshil, qonaqjaılylyǵymen qazaqtyń zııaly qa­ýy­my arasynda úlken qurmetke ıe boldy. Sábıt Muqanovtyń sońyn­da qalǵan asyl murasyn jı­nap, saqtaýǵa, Almatydaǵy mu­rajaı úıiniń halyqqa ıgi qyz­met kórsetýine úlken úles qo­syp, jazýshynyń qaǵaz-qalamynan, kitaptarynan bastap, tutynǵan zattary men baǵaly múlikterine deıin túgeldeı murajaı qoryna tapsyryp, el ıgiligine jaratýǵa ónegeli jumys jasady. 2000 jyly IýNESKO deń­geı­inde atap ótilgen S.Muqa­nov­tyń 100 jyldyq mereıtoıy sharalarynyń ortasynda júrdi. Sábeń týraly “Meniń Sábı­tim”, “Saǵynyshym Sábıtim” atty estelik kitaptar jazdy. Elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev Márııam Muqanovany “El anasy” dep atap, qurmettedi. Qarapaıym danalyq pen jarǵa adal­dyqtyń úlgisin kórsete bilgen, ǵasyr jasaǵan báıterek, Márııam Qojahmetqyzy Muqanovanyń aıaýly beınesi eliniń júreginde árdaıym saqtalady. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarmasy. EL ANASY Márııam apanyń dastarqanynan dám tatý, qolynan shaı ishý baqyty maǵan 1950 jyly buıyrǵan edi. Máskeýde turǵan jel Qazaqstanǵa daýyl bolyp jetetin bir kezeń týǵanda men Qazaqtyń memlekettik oqý quraldary baspasynda (qazirgi “Mek­tep”) aǵa redaktor bolyp júrgenmin. Mek­tep oqýlyqtary men tarıhtan, ásirese, zar zaman aqyndaryn “qýyp”, olar­dyń ornyna Belınskıı, Cherny­shevskıı, Do­brolıýbov, Tolstoı, Gogol, Gorkıılerdi qazaq mektep­teriniń oqýlyqtaryna kirgizip jatqan shaǵymyz bolatyn. QazPI-diń úshinshi kýrsynda oqyp júrgen, keıinnen qazaqtyń halyq aqyny bolǵan Qalıjan Bekhojınmen birlesip, 8 synypqa arnap qurastyrǵan “Qazaq áde­bıeti” hrestomatııasynyń 1941 jyl­ǵy besin­shi basylymyn (300 bet bolǵan oqý quralyn) 1950 jyly 200 betke áreń jet­kizip shy­ǵarǵan edik. Sábeńniń “Artıl­lerııa” (qazir­gi Qurman­ǵazy) kóshesindegi páterine apa­ryp berýge týra keldi. Sonda Sábeń kel­gen­­­she meni balasynbaı kórip, shaıyn berip, analyq mahabbatyn tókken Márııam apaı bola­tyn. 1960 jyly Sábıttiń alpys jyldyǵy halyqtyq toı bolyp ótti. Sonda ózbek delegasııasyna, qaraqalpaqtan sáıgúlik ákelgen tórt aqyn-jazýshyǵa Myrzabek Dúısenov ekeýmiz qyzmet etkennen keıin Sábeń “qara jumysqa” jegilgen onshaq­ty jigitti áıelderimen toı tarqar das­tarhanyna shaqyrǵanda Márııam apaı úlken parasattylyq tanytyp, Sábeń ekeýi­niń bizge qyzmet etkeni jarlary­myzdyń aldynda bizdi Alataýdyń asqa­ryna shyǵarǵandaı áser etip edi. Men Márııam apaıdyń ónege-úlgisin búgingi kelinderi, qyzdary úırenip, jal­ǵas­tyrsa, qazaq halqynyń dástúri jar­qyraı túser edi degen nıetpen aıtyp otyrmyn. Sábeń dúnıeden ótkennen keıin jıi aralasyp turdym. Sáken Seıfýllınniń pendelik syryn bileıin dep bir jarym saǵattaı suhbat alǵanda Márııam apaı­dyń bilimine, suńǵylalyǵyna, oı aıtý, pikir túıindeý mánerine tań qalǵanym bar. Qal­jyndasa beretin ádetime baǵyp, “Apaı-aý, Sábeńniń kóp shyǵarmasyn ózińiz jazyp, aıtyp bergensiz ǵoı”, dep edim: “Táıt, sen de qaıdaǵyny aıtady ekensiń”, dep kúlkimen jaýap bergen edi. Bizdiń úıdiń soǵym basy Márııam apaı bastaǵan komandaǵa buıyratyn. Soń­ǵy eki jylda úıden shyǵa almaı, Qa­lı­jannyń úıindegi Zaıda jeńgeıge tele­fon arqyly buıryq, “jarlyq” berip jatady. Byltyr Jazýshylar odaǵy basqarma­synyń tóraǵasy Nurlan Orazalın, Sábeń, Ǵabeń mýzeıiniń dırektory, aqyn Ádilǵazy Qaıyrbekov úsheýmiz Márııam apaıdyń 100 jyldyǵyn qazaq arasynda buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde ótkiz­ge­nimizde búkil Almatyda ózin qazaqpyn dep esepteıtinder myń alǵys jaýdyryp edi. Mándi ǵumyrdy Sábeńmen birge ótki­zip, artynda qalǵannan keıin mýzeıin ash­yp, búkil dúnıesin bir tıyn almaı, mem­le­ketke ótkizýi azamattyq qasıetiniń joǵary bolýynan-aý tegi. Shirkin, qazaqta osyndaı abzal Analar kóp bolsa, kósegemiz tezirek kógerer edi. Márııam apa, aldyńyz peıish, artyńyz kenish bolsyn. Saǵynyp júrgen Sábıtińe baratyn jol dańǵyl bolyp, artyńyzda qal­ǵan elge, ózińizge tánti bolǵany úshin emes, úlken parasaty úshin Siz qadir tut­­­­qan Prezıdent Nursultan Nazarbaev ba­la­ńyzdyń qaıratkerligine tilekshi bolyńyz. Tursynbek KÁKIShEV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. MÁRIIаM APAIDYŃ “GVARDIIаSY” EDIK Muqanovtardyń otbasymen aralas­qanymyzǵa jarty ǵasyrdan da asyp ketipti. Juban soǵystan qaıtqan soń ol kisilermen aralasa bastadyq. 1954 jyl­da­ry Almatydaǵy Fýrmanov pen Qurman­ǵazy kósheleriniń qıylysyndaǵy bir qabatty úılerde turýshy edik. Sol kezden bastap balalar da bir-birlerin tanyp ósti. Sábeń Jubannyń anasy qaıtys bol­ǵanda: “Jeńgeıdiń qolynan talaı as iship edik, endi kelinniń qolyna qara­dyq”, dep edi. Al Márııam apaı jalǵyz Jubanǵa ǵana emes, barlyq aqyn-jazýshylarǵa jeń­ge boldy. Ol kisiniń qolynan shaı ish­pe­gen qazaqtyń zııalysy kemde-kem bolar?! Márııam apamyz búkil qazaq halqy­nyń áıelderine ana boldy. Ol kisiden úlgi alatyn edim. Kisi syılaǵany men qonaq kútkeninde keremet kelisim bar edi. ...Juban da ómirden ozdy. Onyń talaı zamandastary baqılyq bolǵanda bir top aqyn-jazýshynyń áıeli jesir qaldyq qoı. Sol 5-6 áıel qonaqta únemi birge júretin edik. Márııam apaıdy ortaǵa alyp kele jatsaq, bizdi sol kisiniń “gvardııasy” deıtin jurt qaljyńdap. Márııam apaıdyń dastarqany búkil aqyn-jazýshylardyń áıeline úlgi edi. Naǵyz jazýshynyń jaryna laıyq syı kórsetetin. Men de ol kisini ózime tirek kórip, te­le­fonmen habarlasyp, aqyl suraıtyn edim. Barlyq nárseniń jón-josyǵyn aı­typ, jol siltep otyratyn. Juban qaıtqan kezde de Márııam apaıdyń keńesine súıendim. Endi, mine, Márııam apamyz da dúnıe­den qaıtty. Ultymyzdyń anasy­men qoshtastyq. Júz jasady desek te, jaqsy adamdy qımaıdy ekensiń. Muqanovtar otbasynyń shyraǵy bala-shaǵasy, nemere-shóbereleri barda mazdap jana beredi-aý. Biraq, Márııam apaıdyń orny bólek edi... Sofıa MOLDAǴALIEVA. ELINIŃ TILEKShISI BOLA BILDI Sábıt Muqanovtyń jary Márııam apaı dúnıeden ozdy. Halqynyń súıiktisi bolǵan bul eki adam sırek týatyn tulǵalar qatarynan edi. О́tken jáne myna ǵasyrda eline esimi bul ekeýinen keń jaıylǵan, sándi de abyroıly jup bolǵan da joq shyǵar. Márııam apaıdy alǵashqy kórgenim kúni búginge sheıin kóz aldymda sýretteı elesteıdi. Kózi botadaı kelbetti, tal boıy aqyl-kórkine saı, aýyz ádebıetindegi hor qyzyndaı kóringen. Sol qalpymen ol Sábeń shyǵarmalarynyń keıipkerine aınaldy. Biz, 50-shi jyldardyń jas kelinderi, ol kisiniń betine týra qaraýǵa da jasqanatyn edik. Árýaqty edi. Bizdi tanyp, baýyryna tartty. Uzaq jasap, feodalızmnen sosıa­­lızm­ge ótip, Sábeńnen keıin kapıtalızmdi qaı­ta basynan ótkergen 100 jyldyq ómirinde Mákeń óziniń shyn parasatyn, aqyl-oıyn, kemeńgerligin dáleldep ketti. Ol Sábeńmen birge ómir qyzyǵyn da kórdi. Odan keıingi 37 jyl ishinde qaıǵy aralasqan taýqymetin de az tartqan joq. Sonyń bárinde de aý­zy­nan táýbesi túspe­di, zamanyna rıza­lyǵyn aıtýdan jańyl­mady. Sábeńe degen halyq qur­me­tin, onyń ómirin jalǵastyrǵan murajaı­yn juba­nysh tutty. О́zi sol murajaıdyń shyraq­shysy bolyp ótti. Biz 60 jyldaı Mákeńniń sońynan er­dik. Aldymyzda ol kisiniń úlgisin ustanǵan Zeıne, Sara, Aıtbala, Múnıra sııaqty apa­larymyz bar edi. Jazýshylar orta­sy­nyń uıytqysy da solar bolatyn. Sol kezde uı­ym­dasatyn jıyndardan ýlap-shýlap shy­ǵatyn aqyn-jazýshylar aldy­men Má­keńniń dastarqanyna soǵyp, oınap-kúlip, dostasyp taraǵanyn talaı kórdik. Ol ylǵı da Sábeńniń mártebesin kóterip, mańaıyna dos jınap otyratyn. Sol dastarhannyń shetinen bizge de oryn berip, ózińdi úı ıesi sezinýge, jar syı­laýǵa, dastarhan ustaýǵa, áıel-ana bolýǵa baýlyǵanyn qalaı umy­taıyq. Mákeń jazýshylardyń ǵana emes, búkil zııaly qaýymnyń ortaq anasy boldy. Sodan halyq anasy atandy. Biz ol kisiniń boıynan keshe ǵana aýyldan kelgen qazaq áıeliniń Sábeńe ere júrip óskenin, kórgeni men bilgenin oıyna toqyp, boıyna da­ryt­qan dana keıpin tanydyq. Ol el jańa­ly­ǵyna qulaǵyn túrip otyratyn. Táýel­siz­dikke de, Prezıdent Nursultan Nazarbaev­qa da tilegin qosty. Sábeńniń 100 jyldyǵy kúnderi Prezı­dentpen júzdesip, Elbasymyz týraly oıyn halyq aldynda aıtty. Sábeńnen keıin ózinen týǵan tórt ul (Arystan, Marat, Altaı, Botajan), tórt ulymen birge ózi baýyryna salǵan úlken nemeresi Baqyttan aıyrylǵan kúnderde de aqyl-esin joǵaltpaı, ómirge degen senimin saqtap, nemere-shóberelerin ósirip, urpa­ǵyn kútken. Olardyń boıyna atadan ósıet, anadan qasıet darytqan uly ana osyn­daı-aq bolar. Sábeńniń atyn ataǵan aza­mattardyń barlyǵy da Mákeńniń baýy­­rynan tabylatyn. Byltyr ózi 100-ge tolǵanda, aqyldy sóz sóılep, jazý­shy­lardyń qamyn, ádebıettiń dástúrin saqtaý jóninde aıtty. Bul onyń qalamdastar qaý­ymyna qaldyrǵan sońǵy ósıeti sııaqty edi. Qosh, baqytty ana Máke. Janyń ján­natta bolsyn. Akademık  Álııa BEISENOVA. ANAJÚREK AIаÝLY Ǵasyr ǵumyr keshtińiz, Qaıran qaldyq bárimiz. Ǵarysh jaqqa kóshtińiz, Saǵynarmyz áli biz... Tárbıeńiz bir mektep, Tektilikti tanyǵan. Qarady el qurmetpen Muqanovtyń jaryna! Ardaq tutqan alashy, Anajúrek aıaýly! Qoshtasamyz, qarashy, Qaralymyz, qaıaýly... Túsindirgen perishte Tirshilik ne ekenin... Nuryń shalqyp peıishte, Jaryq bolsyn mekeniń! Ádilǵazy QAIYRBEKOV. DANA BEIIL – AIаÝLY ANA Almatydan jetken sýyt telefon “Má­rııam apaıdan aıyrylyp qaldyq” degen sýyq habar ákeldi. О́ziniń analyq meıir-shapaǵatymen týǵan anańdaı bolyp ketken aıaýly adamnyń qazasy muńǵa ba­tyrady kisini. Adam raıynda ómirine kóp úńilip edim, analyq ónegesin kóp alyp edim. XX ǵasyr basynda otaǵasy túınekten jastaı jan tásilim etip, kúırep túsken bir shańyraqtyń jalǵyz perzenti retinde Zeınep áje baýyrynda bula ósken, oıly ósken jalǵyz qyz edi Márııam! Toqpaqtaı qos burymy jarysyp tobyǵyna túsetin 15-ten 16-ǵa shyǵar tań dıdarly qyz bala jańa zaman jarshysy Sábıt Muqanovqa jar bolǵan kúnnen bastap “qazaqtyń áıeli qandaı bolady?”, “jazýshynyń jary qandaı bolýy kerek?” – óziniń bar ómirin jar-qosaǵyna baǵyshtap esigin aq kúzetip, besigin qut qolmen adal terbetken Márııam anamyz óz ómir úlgi­simen sol suraqtarǵa jaýap berip ótti ómirden. Sábıt Muqanovtaı jazýshynyń al­dyn­daǵy Sáken, Ilııas, Beıimbetke ke­lin­dik izetimen “Sulýshash kelin” atanǵan, Ǵabıt, Ǵabıden, Asqar, Jaqandy (Syz­dyqov) qurmet tuta júrip qurmetin asyr­ǵan, Ábdilda, Áljappar, Muhamedjan, Baýyr­jandy týǵan qaınysyndaı jaqyn tartqan, Safýan, Ábdijámil, Syrbaı, Ǵafýdy balasyndaı baýyryna basqan qaıran dana beıil, darhan Márııam anam! Jarlary 1937-shi jyldyń zulmatyna ushyrap, ańyrap qalǵan Gúlbahram, Kúl­jamaldy abysynyndaı kórip, tún bala­syna “halyq jaýlarynyń” jary tońba­syn dep, shanamen sekseýil tasyp, kelinge aınalyp qyzmet etý arqyly són­gen kóńilderinde úmit otyn jaǵyp, jarynan aıyrylǵan Kúl­jamal Máýlenova, Zaı­dahan Bekhojına, Sofıa Moldaǵalıeva, Bátish Ydyrysova, Bádesh Qaıyrbekova, Qazyna Nurmahanova-Ábdirazaqovaǵa ene bolyp, qaıǵyly sátte sabyrǵa shaqy­ra­tyn ómirdiń altyn arqaýyndaı qaıran Márııam anam! Zerek zerdemen tabıǵat zańdylyǵyn tú­singen Ana ózi úshin emes, jary – Sá­bıt Muqanov úshin tirshiliktiń júzine qaıtadan tik qarap ómir keshti. Ol bar sanaly ǵumyryn kazaq ádebıetiniń bir klassıgi – Sábıt Muqanovqa arnady. Tirliginde jazýshyǵa shyǵarma jazý úshin ne jaǵdaı kerek, bárin jasady Márııam anamyz! Dúnıeden kóshken soń “artyn kútý” atalatyn qaraly rásimniń ózin bıik órege kóterip atqara bildi Márııam anamyz! Alǵash uly Botajan qaıtys bolǵanda: “1937 jyly ómirge kelip, qaraıǵan kó­ńi­limizdi aǵartyp, kesilgen úmitimizdi oıatqan bala edi. Taǵdyrdyń taıaǵy tıip ketti ǵoı”, – dep edi aýyr kúrsinip jany jaraly Márııam anam! Arystan, Marat, Altaı... bi­rinen soń biri araǵa jyl, jyl jarym sa­lyp tórt uly birdeı baqılyqqa attan­ǵa­n­da “Atamaılatsań – atamaılat, bota­maılatpa!” – deýshi edi qazaq! Sábıt-aý, qasyńa uldaryńdy shaqyra bergenshe, meni nege shaqyrmaısyń? Balalardyń júre turǵany maqul edi ǵoı qaraıyp”, – dep edi ah urǵan jany qaraly Márııam anam! Jazýshy Sábıt Muqanov ádebı mura­syn zerttegenim úshin-aq meni balasyndaı baýyryna basyp, anam Bıbi-Ǵaıshany qadirli qonaǵyna aınaldyryp – tórine ozdyryp, súıikti ulyma Sábıt esimin berip edi-aý aıaýly Ana! “Quıryqty juldyzdaı” Sábıtim úzilip túskende ózi jylap otyryp bizdi jubatyp edi-aý, qaıran Márııam anam! Jazýshyǵa qyzmet etý arqyly – ádebıetke qyzmet etti Márııam anamyz. Qurdasy hám qudasy Ǵabıt Músirepovtiń: “Márııam qazaq ádebıetiniń ájesi” deıtini sodan! Ol erge qyzmet etti. Erge qyzmet etýdiń asyl úlgisin kórsetti. Erge qyzmetti óziniń aqyl-parasatymen elge qyzmet etý dárejesine kótere bildi Márııam anamyz. Ony táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń: “Márııam apaı – El anasy!” – deıtini sodan! Qosh, Dana beıil – aıaýly Ana! Perzenttik peıilden, Qulbek ERGО́BEK.