Otandyq aýyl sharýashylyq bilim men ǵylymynyń qara shańyraǵy, 90 jyldyq tereń tarıhy bar Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde stýdentterdi ǵylym men bilimmen sýsyndata otyryp, ónermen, ádebıetpen tárbıeleý jaqsy jolǵa qoıylǵan.
Bizdiń ýnıversıtettegi stýdentterdiń 90 prosentten astamy – aýyl jastary. Bizdiń mindetimiz – aýyl-aýyldardan kelgen stýdentterimizge zamanaýı bilim berip qana qoımaı, olardyń El men Jerdiń qasıetin baǵalaıtyn, ult bolashaǵyna senimmen qaraıtyn, Uly Dalamyzdyń ulaǵatyn boıyna sińirgen, rýhanı jańǵyrýǵa bet burǵan zııaly urpaq qalyptastyrý.
Týǵan tamyrynan nár alǵan osy jastardyń legine biz durys baǵyttaǵy bilim men tárbıe bere alsaq, olar keleshekte bizdiń ulttyq áleýetimizdiń negizgi kórsetkishi bolatyny daýsyz. Sondyqtan aýylda týyp, ata-baba saltynan ajyramaı, dástúrimizdi dáriptep, qundylyqtarymyzdy boıyna sińirip ósken urpaqtyń bolashaǵyn qamtamasyz etý eldik maqsat bolyp qala bermek.
Syrt kózge qaraǵanda, mundaǵy jastar óner men ádebıetten alysta júrgendeı kórinýi múmkin. Biraq bizde de daryndy jastar barshylyq. Ýnıversıtet janyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» ortalyǵy aıasynda qyzmet atqaratyn O.Súleımenov atyndaǵy áleýmettik-gýmanıtarlyq bilim berý jáne tárbıe ınstıtýtynda qurylǵan Bıken Rımova atyndaǵy «Ádep» klýby, «Dostyq» stýdenttik assambleıasy, Stýdenttik teatr, «Gúlbaný» bı ansambli, taǵy da basqa ónerge tárbıeleıtin shyǵarmashylyq ortalyqtar barshylyq.
Ultymyzdyń agrarlyq sala mamandarynyń ustahanasy sanalatyn ýnıversıtetimizdiń oqytýshylary men stýdentteri teatr qoıylymdaryn tamashalaýdy ıgi dástúrge aınaldyrǵan. Osy oraıda stýdenttermen birge tamashalaǵan Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda sahnalanǵan «Aqtastaǵy Ahıko» qoıylymy jaıly az-kem oı-pikir bildire ketkendi jón kórdim.
Jas dramatýrg Mádına Omarova ssenarııin jazǵan, talantty rejısser ári atalǵan teatrdyń basshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ashat Maemırov sahnalaǵan «Aqtastaǵy Ahıko» qoıylymy kóńil tolqytyp, kózimizge jas úıirdi. Bul spektaklde keshegi ótken zulmat tarıhymyz sanamyzda qaıyra jańǵyryp, qysyltaıań shaqtarda talaı ult ókilderin baýyryna basqan qazaqtyń tózimdiligi men keńpeıildigi aıryqsha kórinis tapqan. Shymyldyq ashylǵan soń qoıylymnyń bas keıipkeri Ahıkomen birge biz de KarLAG-qa tap boldyq.
Kıeli sahnada oryn alǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń taǵdyry tarıhı shyndyqtyń qasiretti paraqtaryn taǵy bir márte aqtarǵandaı áser qaldyrdy. Ulty japon Ahıko Tesýro taǵdyry arqyly kúlli Alash arystarynyń qasiretin, tarıhymyzdaǵy aqtańdaq kezeńniń beınetti betterine boılaımyz. KarLAG tutqynyna aınalǵan Ahıkomen qatar Ahmet, Maǵjan, Sákendeı arystarymyzdyń da azapqa toly qasiretin kórdik, sezdik, túısindik.
Arystarymyzdyń qıyndyq pen qınaýǵa toly taýqymetti kúnderi teatr tilimen jas urpaqtyń kókiregine tektilik rýhyn qaıta jaqqandaı áser qaldyrady. Rejısserdiń Alash rýhyn búgingi kórermenge kórsetýdegi ıdeıasy júzege asqandaı. Keıipkerler kórgen azaptyń aýyrlyǵyn kózińmen kórip qana qoımaı, tula boıyńmen sezinesiń. Ásirese, túrmedegilerdiń Qasen aqsaqalmen qaýyshý sáti jáne Ahmettiń óleń kitabyn Ahıkoǵa amanattaıtyn sáti tym áserli. Ashat Maemırov akterlik quramǵa kil myqtylardy jınapty. Ahıkony Dýlyǵa Aqmolda joǵarǵy deńgeıde somdady. Akter otbasy, Otan, jar, ana aldyndaǵy mahabbatty shynaıy beınelep sahnada sóz ǵana emes, oıdy qalaı jetkizýdiń úlgisin kórsetti.
Bizdiń halyqta Jer Ana degen túsinik bar. Tabıǵatqa nár bergen, tirshiliktiń bastaý kózi – Jer Ana – qazaq úshin qasterli uǵym. Sol tanym boıynsha, KarLAG-tan shyqqan Ahıkony Jer Ana qarsy aldy. Osy Jer Ananyń jáne de Karlag-tyń kesirinen jarynan, ulynan aıyrylǵan qazaq anasynyń jıyntyq obrazyn jasaǵan Danagúl Temirsultanovanyń sheberligine tánti bolasyń. Bolat Ábdilmanov, Baýyrjan Qaptaǵaı sııaqty maıtalmandar bastaǵan sahnagerlerdiń akterlik oıyny qashan da óz bıiginde.
Elimizge belgili ártisterdiń Alash arystaryn beıneleýi jas býyn úshin tarıhqa zer salýdyń úlken mektebi. «Aqtastaǵy Ahıko» spektakli elimizdegi dıaspora ókilderiniń de qazaq jerinde qalaısha turaqtap qalǵanynyń tarıhyna, qazaq halqynyń keńpeıildiligine kóz jetkize otyryp, zulmat jyldardy kóz aldyńyzǵa ákeledi. Eýropalyq úlgidegi qazaq-orys mektebin saldyrǵan Aqaıdyń Qasenin somdaǵan akter Bekjan Turys spektakldiń ón boıyndaǵy sol kezdegi saıasattan zárezap bolǵan qazaq halqynyń kúıin dál kórsete bilgen. Aýzynan Allasy túspegen 93-ke kelgen aqsaqaldyń kópti kórgendigi men dýaly aýyzy, teatrǵa kelgen qalyń jurtty tebirentpeı qoımady. Qapasta qamyqqan Seıfolla, Sádýaqas jáne taǵy basqa arystarymyzǵa jiger bergen aqsaqaldyń sózderi qoıylym tamashalaýǵa kelgen jurtqa jiger berdi.
1929-1933 jyldary qoldan jasalǵan alapat ashtyqta halqymyzdyń 4 mln-ǵa jýyǵy qyrylyp qalǵandyǵy ashy shyndyq. Sol kezeńderde aýyl qazaqtary tar qapasta bir úzim nanǵa zar bolǵan jandarǵa qurt berip, ózegin jalǵatqany qaraly tarıhtyń enshisinde. Bas keıipker Ahıko da qurt qadirin sezingendeı kúı keshedi. Osynyń bári qazaqtyń darhandyǵy men parasatty ekenin aıqyndaı túsedi.
Drama jelisi shynaıy ómirde bolǵan oqıǵalarǵa negizdelgen. «Aqtastaǵy Ahıko» – stalındik zulmat jyldarynda Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan, aıdalyp, jazyqsyz sottalyp, lagerlerge ákelingen myńdaǵan adamdardyń, túrli ult ókilderiniń – qazaq pen orystyń, ýkraın, latysh, eston, polıak, evreı, nemis, japon, fransýz ben vengrlerdiń taǵdyry. Ahıko – HH ǵasyrdaǵy eń aýyr kezeńde, azap lagerlerinde otyryp, óziniń adamı beınesin saqtap qalǵan jasampaz jandardyń jıyntyq beınesi. Stalındik qan qasap jyldary ǵazız basy azapqa túsken ult ulylarynan bastap, jazyqsyz san myńdaǵan adamnyń tutas júıe syndyra almaǵan bolattaı berik rýhyn, qansha qınaý, zorlyq-zombylyq kórse de sónbegen úmitin, ómir súrýge qushtarlyǵyn, jarqyn bolashaqqa senimin kórsetýdi kóksegen óner ujymy, sóz joq, maqsatyna jetti. Bul spektakldiń kórermenderge, ásirese jastarǵa tárbıelik máni zor. Patrıottyq kúreskerlik is-áreketterge umtylý búgingi urpaqtyń eń basty muraty ári eń basty máni bolyp tabylady. Sondyqtan da qoıylymdy sahnalaýda teatr ujymy óz mıssııasyn abyroımen oryndaǵan.
Teatrǵa jınalǵan halyq bul qoıylymdy kórip, sol bir zulmat jyldarǵa sapar shekkendeı áser aldy. Solardyń qatarynda ózim de barmyn. Alǵashynda maqalaǵa qalam terbeımin degen oı bolmaǵanymen Ahmettiń ǵana emes, Alash arystarynyń amanatyn arqalaǵan Ahıkony kórgende sezimge bólenbeı tura almadym.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi
