Elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Keńes ımperııasy kúırep, Qazaqstan ata-babalarymyz armandaǵan azattyqqa qol jetkizgenimen, ekonomıkasy quldyrap, aýyr daǵdarysqa tap bolǵan almaǵaıyp kezeńde elimizdi kóterýdi batys óńirlerdiń munaı kenishterin barynsha ıgerip, halyq ıgiligine jaratýdan bastaǵany málim. «Elbasy áýeli Atyraý men Mańǵystaýdy kóterdi, al Atyraý men Mańǵystaý Qazaqstandy kóterdi» degen sózdiń jany bar.
Memleket qazynasynyń qarjy «donory» sanalatyn eki oblysta óndiriletin «qara altynnyń» paıdasyn, árıne jerasty baılyǵyn eren eńbekpen syrtqa shyǵaryp, saýdaǵa salyp otyrǵan sol óńirlerdiń turǵyndary kóbirek kórse, olarǵa qyzǵanyshpen qaraýdyń da qısyny joq, muny áleýmettik ádildik dep túsingen jón. Byltyr Atyraýǵa barǵan issaparymyzda osyǵan kóz jetkizip oralǵanbyz. Mysaly, ótken jyly «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy arqyly barlyq óńir sııaqty, Atyraý oblysyna da 4 kóppáterli turǵyn úı salýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qyrýar qarjy bólingen. «Jyrtyqtaryn jamaýǵa» memleketten sýbvensııa alyp otyrǵan keıbir óńirler sol qarjyny mise tutqan bolsa, atyraýlyqtar jergilikti bıýdjetten taǵy 10 kóppáterli turǵyn úı salýǵa qarajat bólip, keıin orta mektebi men balabaqshasy da boı kóteretin tutas bir shaǵyn aýdannyń qurylysyn bastap ketkendigin kórip qyzyǵa qaradyq. Atyraý óńirindegi oblystyq bıýdjet qarjysy esebinen kútip-ustalatyn jergilikti mańyzdaǵy joldardyń sapasy respýblıkalyq mańyzdaǵy joldardan áldeqaıda jaqsy ekendigin de ańǵaryp taǵy bir súısindik.
Mańǵystaý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıi kórshiles Atyraý óńirinen esh kem túspeıdi. Mańǵystaýlyqtar, ásirese bıyldan beri barlyq kórsetkish boıynsha kósh túzep, turǵyn úı salýdan Astana men Almaty qalalarynan keıingi oryndy enshilep otyr.
Alaıda Pir Beket ata bastaǵan úsh júz alpys eki áýlıeniń máńgilik mekeni – kıeli Mańǵystaý oblysynyń bes aýdany men eki qalasyn on kún boıy aralaǵan ýaqytta «qara altynnyń» quny túsip qana qoımaı, qory da shamalanyp qalǵandyǵyn jalpy munaımen baılanysty óńir bolashaǵynyń bulyńǵyr ekendigine kózimiz jetti. Tipti «munaı dáýiri» dúrildep turǵan kezde jumyskerlerine mol jalaqy tólep kelgendikten, ony álemdik naryqta «qara altyn» baǵasynyń tómendeýi sebepti kemitýge barmaǵan «О́zenmunaıgaz» kompanııasy qazirgi ýaqytta shash-etekten shyǵynǵa batyp, jyl saıyn óz quryltaıshysy – «Qazmunaıgaz» Ulttyq kompanııasynan 19 mıllıard teńgedeı dotasııa alyp otyrǵan bolyp shyqty. Osyǵan oraı munda «5 – 50» áleýmettik jobasy iske asyrylý ústinde eken. Onyń mánisi mynada: munaıshylyq jumysynan óz erkimen bosaǵan ár jumyskerge 5 jyldyq tabysynyń 50 prosenti, ıaǵnı 2,5 jyldyq jalaqysy tólenedi. Buǵan keliskenderdiń ishinde zeınet jasyna jaqyndap, aýyr jumystan alqynyp júrgen azamattar da, otyz-qyryqtyń ishindegi qylshyldap turǵan jigitter de bar. Bul bastamaǵa kózqaras ta ártúrli. Saılaýshylarmen bolǵan kezdesýlerdiń birine qatysqan keıbir kásipodaq belsendileri bul jobany qoldamaıtyndyqtaryn bildirdi. Al oblys ákimi Eraly Toǵjanovpen kezdesip, osy jaıly kózqarasyn suraǵanymyzda ol: «Men munaıdyń bolashaǵy buldyr ekendigin eskerip, «5 – 50» jobasyn qoldap otyrmyn. О́ıtkeni birden eki jarym jyldyq qomaqty jalaqysyn alyp, óziniń jeke kásibin ashyp jatqan burynǵy munaıshylar az emes. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, osy jobaǵa qatysýshylardyń ishinen birde-bir adam: «Azamattyq quqyǵym buzyldy» dep oblys ákimdigine shaǵym túsirgen joq», dep kesimdi pikirin bildirdi.
Degenmen bul rette oılanarlyq másele de bar. Sebebi 2,5 jyldyq jalaqysyn birden qaltasyna basyp qana qoımaı, zeınetaqy qoryndaǵy jeke shotyna tıesili tólemi de aýdarylǵan burynǵy munaıshylardyń bir bóligi ile Jumyspen qamtý ortalyqtaryna baryp, jumyssyz bolyp tirkelip, memleketten áleýmettik járdemaqy alyp júr eken. Sondyqtan da «Eki jarym jyldyq jalaqysyn kúni buryn ala tura, olardyń jumyssyzdar qataryn jasandy túrde kóbeıtetindigi qalaı?» degen oryndy pikir týǵyzatyn saýal týyndap tur. Iаǵnı «Qazmunaıgaz» Ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy basqarmasy tóraǵasynyń buıryǵyna sáıkes iske asyrylyp jatqan «5 – 50» áleýmettik jobasyn taǵy bir pysyqtap, jetildirý hám ony Úkimettiń arnaıy qaýlysyn qabyldaý nemese qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti túzetý engizý arqyly zańdastyrý qajet sııaqty.
Elbasynyń aldaǵy ýaqytta ekonomıkany damytýda munaıǵa ıek artpaı, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti keńinen óristetý qajettigi jónindegi tapsyrmasyn Mańǵystaý oblysynyń basshylyǵy jan-jaqty oılastyryp, qolda bar múmkindikti utymdy paıdalana otyryp, jańashyldyqpen iske asyrý ústinde. Buǵan ózge óńirlerdiń eshqaısysynda joq «Nur – Kapıtal» baǵdarlamasy qolǵa alynǵandyǵy aıǵaq. Atalǵan baǵdarlama boıynsha óziniń jeke kásibin asham deýshilerge nebári 1 prosenttik mólsherlememen 7 jylǵa 30 mıllıon teńgege deıin nesıe beriledi. Jyl basynan beri 110 mańǵystaýlyq ózderi usynǵan bıznes-jobalaryn tıisti komıssııa otyrystarynda sátti qorǵap, jeńildikti nesıege qol jetkizgeli otyr.
Buǵan qatysty óńir basshysy E.Toǵjanov ta iri munaı kompanııalary men sharýashylyq qurylymdarynyń osyǵan deıin áleýmettik salany qoldaýǵa bólip kelgen qyrýar qarjysynyń endigi ýaqytta óńirdegi shaǵyn kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalatyndyǵyn atap ótti. «Sońǵy kezde áleýmettik salanyń bıýdjetten jetkilikti kólemde qarjylandyrylyp otyrǵandyǵyn eskerdik. «Nur – Kapıtal» qoryna qazirdiń ózinde 2 mıllıard teńgeden astam qarajat jınadyq. Bul soma jyldan-jylǵa kóbeıe beretin bolady», deıdi oblys ákimi.
«Nur-Kapıtal» óńirlik baǵdarlamasy boıynsha alǵashqy bolyp nesıe alǵan kásipker Ashatjan Ibraev óziniń Túpqaraǵan aýdany Saıyn Shapaǵatov aýylynda ornalasqan, sút ónimderin shyǵaratyn «AsiaMilk» zaýytynda túıe sútin qaıta óńdeý sehyn ashyp, ony shetelge eksporttaýǵa múmkindik alypty. Ol bizge atalǵan baǵdarlama jergilikti kásipkerlerge eleýli demeý bolyp otyrǵandyǵyn rızashylyqpen aıtty.
«Aspanda – Qudaı, jerde – munaı, ortasynda – adaı» dep maqtanysh etken kúnniń ótip bara jatqandyǵyn uǵynyp, Mańǵystaýdy munaısyz damý jolymen kórkeıe túsetin óńirge aınaldyrý maqsatyn alǵa qoıyp otyrǵan oblys basshylyǵy qazirgi tańda kásipkerlikti keńinen óristetýmen qatar, salyq tóleýde tártipti barynsha nyǵaıtyp, bıýdjettiń kiris bóligin tolyqtyrý, mal basyn kóbeıtý, aýyl sharýashylyǵyn qaıta órkendetý baǵytynda birshama jumystardy qolǵa alǵan. Jańaózen qalasy men Kendirli kentiniń mańynan jańa aýyl sharýashylyǵy aýdanyn ashý, sondaı-aq qajetti ınvestısııany taýyp Aqtaý jáne Quryq porttaryn odan ári damytý arqyly oblystyń tranzıttik, kólik-logıstıkalyq áleýetin barynsha arttyrý qamy da keleshek damýdyń keleli kepili ekeni anyq.
Mańǵystaýǵa sapardan kóńilge túıgen taǵy bir oıdy ortaǵa sala ketken jón. «Qara altyny» kimdi bolsa da magnıtteı tartqan oblys turǵyndarynyń sany keıingi on jyl ishinde kórshiles О́zbekstan men Túrikmenstannan atamekenderine údere kóshken aǵaıyndardyń jáne osy óńirde dúnıege kelgen sábıler sanynyń eleýli ósýi esebinen 100 myń adamǵa kóbeıgen. Munyń ózi álemdik munaı naryǵynda qalyptasqan qolaısyz jaǵdaıǵa jáne jergilikti munaı qorlarynyń sarqyla bastaýyna baılanysty munaı óndirý kompanııalary adamdardy jumysqa qabyldaýǵa moratorıı jarııalaýǵa májbúr bolyp otyrǵan qazirgi ýaqytta jumyssyzdyq problemasyn týyndatty. Osyǵan oraı Mańǵystaý oblysy Almaty, Jambyl, Qyzylorda jáne Túrkistan oblystarymen birge Úkimettiń jumys kúshi artyq óńirlerdiń jumyskerlerin óz erikterimen jumys kúshi jetispeıtin óńirlerge qonys aýdarý baǵdarlamasyna engizilgen. Alaıda ótken jyly 20 mańǵystaýlyq otbasy ǵana jumys kúshi tapshy soltústik óńirlerge kóship barypty.
Osy oraıda Mańǵystaýǵa issaparǵa birge barǵan áriptesimiz, belgili ǵalym, zań ǵylymdarynyń doktory Asylbek Smaǵulov jergilikti turǵyndarmen kezdesýlerde «Ataqty Abylaı han óz zamanynda kórshiles Hıýa handyǵy elimizdiń ońtústik shekarasy mańyndaǵy aýyldarǵa shaýyp, tonaýshylyqpen aınalysyp, tynyshty ala bergen soń Kishi júzdiń adaı rýynan – bir jarym myń, tama rýynan bir jarym myń – barlyǵy úsh myń batyr ári boıdaq jigitti jınatyp, ońtústik shekarany kúzetýge attandyrǵan eken. Olar hıýalyqtardyń betterin birneshe dúrkin qaıtaryp, tas-talqandaryn shyǵara túre qýyp tastap, el shetine shapqynshylyqty birjolata toqtatqan eken. Keıin sol jaqtyń qyzdaryna úılenip, urpaqtary búginge deıin ońtústik ólkede bir qaýym jurt bolyp otyr. Al qazir elimizdiń teriskeıindegi Qyzyljar sekildi óńirlerimizde turǵyndar sany kemip ketkendikten, túgin tartsa, maıy shyqqan qunarly jerlerimizdiń ıesiz qalý qaýpi bar. Sondyqtan da Mańǵystaýdyń búgingi jastary ótkennen taǵylym alyp, oılansa, quba-qup», degen edi tereńnen tolǵaı. Estir qulaq bolsa, esti sóz-aý...
Káribaı MUSYRMAN,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
