«Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy tamyzdan bastap óziniń ekinshi kezeńin ashyq dep jarııalady. Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi men Qazaqstan halqy Assambleıasy birlese uıymdastyrǵan jobaǵa birshama ózgerister engizildi. Máselen, alǵashqy irikteý barysynda buryn azamattar óz-ózin usyna alsa, osy joly irikteý jobaǵa qatysý týraly ótinishterdi úkimettik emes uıymdar arqyly berý ádisimen júzege asyrylatyn bolady. Osy oraıda elimizde túrli sala boıynsha myńdaǵan úkimettik emes uıymdar jumys istep jatqandyǵyn aıta ketý kerek.
«100 jańa esim» tizimine engisi keletin kásipker bıznes qaýymdastyqtary, al belsendi jastar osy saladaǵy uıymdar arqyly ótinish bere alady. Eger joba qatysýshysy jeńimpaz atansa ótinim bergen uıym ony qoǵamda keńinen tanystyrý, damytý jumystarymen aınalysatyn bolady.
Osy jolǵy irikteý talaby boıynsha, bıylǵy baıqaý jalpyhalyqtyq tanymaldyqqa ıe bolǵan tulǵalardy nasıhattaýǵa emes, jańa esimderdi tanystyrýǵa baǵyt alyp otyr. Iаǵnı, el kóleminde nemese naqty bir óńir boıynsha halyqqa qaltqysyz qyzmet etip júrgen azamattarǵa úlken múmkindik beriledi. Sonymen birge ótken jyly negizgi tizimge ótken, biraq jeńimpazdar qatarynan tabylmaǵan qatysýshylar da baǵyn synap kóre alady. Olarǵa qoıylatyn negizgi talap − Qazaqstan damýyna qosqan jeke úlesi.
«Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń II kezeńine ótinim qabyldaý 10 qyrkúıekke deıin jalǵasady. Salalyq assosıasııalar, qoǵamdyq uıymdar men birlestikter biregeı ómir joly, kásibı jetistikteri bar jastardy usynatyn bolady. О́tinishter pýlyn arnaıy jasaqtalǵan sarapshy top zerttep, laıyqty dep tanylǵan tizim el.kz saıtyna jarııalanady. 20 qyrkúıekten 10 qazanǵa deıin onlaın daýys berý júıesimen jalpyhalyqtyq daýys berý qorytyndysy arqyly jeńimpazdar esimi anyqtalady.
Jańa irikteý jobasynyń talaptary tómendegishe:
− Úmitker Qazaqstan azamaty bolýy tıis;
− 18 jasqa, ıaǵnı kámelettik jasqa tolýy mindetti;
− Memlekettiń jaǵymdy ımıdjin qalyptastyrýǵa yqpal etetin qyzmet salasynda eńbek etýi kerek, sondaı-aq qatysýshyny ımıdjdik turǵydan ilgeriletý úshin bolýy kerek;
− Zamanaýı Qazaqstan kelbetin óz jetistikteri men tabystary arqyly beıneleı alatyn tulǵa;
− Qazaqstan damýyna naqty úles qosa alǵan azamat bolýy tıis.
Osy talaptardan ótken laıyqty maman ıeleri jobadan keıin rýhanı turǵydan óz-ózin jetildirýge, al bızneske baılanysty azamattar nasıhattalý arqyly isin damytýǵa múmkindik alady. Oǵan jobanyń aldyńǵy qorytyndysy dálel.
Máselen, Qazaqstannyń ótken jyly jańa esimderdiń biri atanǵan hımık, ǵalym Dıas Tastanbekov búginde óziniń ǵylymı zerthanasyn quryp, jańa ónertabystar oılap tabý ústinde. Ol ál-Farabı atyndaǵy Kazaq ulttyq ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetin támamdap, «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly magıstratýrany tabysty bitirgen. Nazarbaev Ýnıversıtetiniń zertteý ortalyǵynda tórt jyldan astam qyzmet etip, keıin QBTÝ, QazUTÝ-da «Polımerge balamaly materıaldar» zerthanasynyń meńgerýshisi boldy. Búginde ol ózi qatarlas jas ǵalymdardy jınap, túrli ǵylymı-zertteýler júrgizetin zerthana ashyp aldy.
«Osteosıntez úshin tabıǵı ydyraıtyn polımer» jobasy Dıastyń doktorlyq dıssertasııasynyń negizine aınalmaq. Ol tehnologııany oılap shyǵaryp, qoldanysqa engizýmen aınalysatyn zertteý ortalyǵyn ashýdy josparlap júr. Ázirshe Dıastyń negizgi jobasy – aeropondy jylyjaı. Bul jobasy úshin ol «Bolashaq» startabyn jeńip alyp, Qazaqstannyń 100 jańa esimi qataryna kirgen edi.
Ekologııalyq taza ónim ósirýmen aınalysatyn jylyjaı Almaty oblysynda tabysty jumys isteýde. Jas ǵalymnyń aıtýynsha, ósimdikterdi qaz-qatar ósirý arqyly ónimdi eki eselep alýǵa bolady. Iаǵnı, oryn, sý, adam resýrsyn únemdeýge bolady. Elimizdiń kez kelgen jeri aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly dep aıtýǵa kelmeıdi. Sol sebepti bul tehnologııanyń mańyzy joǵary.
Júz esiminiń biri atanǵan kardıohırýrg Gúljan Sársenbaeva júrekke ota jasaý arqyly kún saıyn nárestelerdiń ómirine arasha bolyp júr. Ol Qazaqstandaǵy pedıatrııalyq júrek hırýrgııasy salasyn zerttep, damytýdy qolǵa alǵan alǵashqylardyń biri. Gúljan Sársenbaeva elimizdegi ýltradybystyq zertteý arqyly júrek patologııasyn anyqtaýdy ıgergen sanaýly kardıohırýrgtiń biri. 15 jasynda medısınalyq kolledjge oqýǵa túsken Gúljan 18 jasynan bastap kúrdeli hırýrgııalyq otalarda meıirbıke bolyp jumys isteıdi. Keıin medısına ýnıversıtetine túsip, oqý ornyn úzdik bitirip shyǵady. 2000 jyly pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵyna kelip, nárestelerge ota jasaı bastaıdy. 2005 jyly júrek-qan tamyr hırýrgııasy boıynsha Reseıde «Bolashaq» baǵdarlamasymen 3 jyldyq aspırantýrany bitirip, Qazaqstanǵa oraldy.
Bul týraly: «Izgi nıet dárigeri» jobasyna qatystym. Ol ýaqytta Qazaqstanda balalar kardıohırýrgııasy bólimderi joq bolatyn, «Mıloserdıe» qorynyń qoldaýymen týabitti júrek aqaýy bar nárestelerdi sheteldik klınıkalarǵa jibere bastadyq. Úsh jyl ishinde 300-den astam bala emdelip keldi. 2011 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi buıryǵymen elimizde bólimder asha bastadyq. Osylaısha, Almatyda ashylǵan balalar kardıohırýrgııasy bólimin ashýshy ári bólim meńgerýshisi boldym», deıdi G. Sársenbaeva.
Osydan 18 jyl buryn bireýdiń júregine ota jasaımyn degen óńi túgili túsine kirmegen jas qyzdyń júrip ótken joly búginde balalarymyzdyń sheteldik emhanalarǵa sabylmaı, elimizde dertinen aıyǵyp ketýine múmkindik berdi. Bul maqtanýǵa, jarııalaýǵa, sondaı-aq elge úlgi etýge turarlyq jetistik.
«100 jańa esimniń» árbir ómir jolynan olardyń zamanǵa saı qaıratkerlikteri, táýelsizdikti tuǵyrlandyrýǵa qosqan úlesteri zor ekenin baıqaı alamyz. Olar álemdik ortada qazaq ultynyń zamanaýı bet-beınesin qalyptastyrýda. Oǵan qosa, otandyq jastarǵa jiger berý, jaqsy isterge qushtarlandyrý, kópshilikti yntalandyrý rólin de tamasha atqaryp júr. 100 esimniń árqaısysynyń bıografııasy siz ben biz júrgen ortadan bastalady. Bir aıyrmasy, olardyń óz maqsatyna jetýde tabandy bolýy, bilimge qushtarlyǵy, tárbıesi, jeke bas qasıetteriniń mol bolýy. Tutas býynnyń jańǵyrýy bizdiń osy qasıetterdi ózimizde damytýdan bastalatyny anyq.
О́tken jyly alǵash ret ótkizilgen «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasyn Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi Qazaqstan halqy Assambleıasymen birige otyryp, tabysty júzege asyrdy. Jobaǵa qatysýshylardy irikteý barysynda úzdik dep aıtýǵa laıyqtylar sany óte kóp boldy. «Málim de beımálim» esimder jalpyhalyqtyq onlaın daýys berý jolymen anyqtalyp, jobadan keıin kópshilikke tanyldy. Halyq árqaısynyń jetistikterimen tereńirek tanysýǵa múmkindik aldy. Búginde «100 jańa esim» qataryna engen azamattar túrli áleýmettik mańyzdy sharalarǵa qatysyp, jeke jobalaryn júzege asyrýda. Sondaı-aq jastardy jigerlendirýge arnalǵan suhbat alańdaryna spıker retinde qatysyp, olarmen jeke tabysy qupııasymen jáne tájirıbesimen bólisip júrgendigin erekshe atap ótýge bolady. Iаǵnı joba olardyń tynysyn ashýǵa sebep bolyp, damýyna yqpal etkeni sózsiz.
Baıqaý qatysýshylary el tarıhynda erekshe qoltańbasymen qalatyny anyq. Úzdikterdiń ómir joly bir-birine uqsamaıdy. Olardyń uqsastyqtary qoǵamǵa tıgizgen paıdasynda ǵana desek, qatelespeımiz. Jeńimpazdarǵa aqshalaı syılyq joqtyǵyna qaramastan bul joly da ekinshi kezeńge qatysýǵa degen talpynys joǵary. Muny olar halyqtyń talanttardy jazbaı tanyǵany, óz eńbegin baǵalaýy dep túsinedi. Alǵashqy jeńimpazdarmen Elbasynyń tikeleı kezdesýi de qatysýshylardyń qulshynysyn arttyryp, jobanyń mańyzdylyǵyn arttyrǵany anyq.
«Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazdarynyń jetistikteri jastardy ǵana emes, rýhanı jańǵyrýǵa umtylǵan barlyq jandarǵa oı salary sózsiz. Jańarǵan, qýatty eldiń aıbyny bolar esimder ózderine artylǵan jaýapkershilikti sezine otyryp, halyq tarapynan artylǵan senim údesinen shyǵýǵa tyrysýda. Bul jolǵy «100 jańa esim» de osy joldy tańdary haq.
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»
