– Zúlfııa Altaıqyzy, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin naqtylaǵan konvensııanyń basty ereksheligi, mańyzy týraly pikirińiz qandaı?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Besinshi Kaspıı sammıtiniń qorytyndysy boıynsha buqaralyq aqparat quraldary úshin jasaǵan málimdemesinde Konvensııany «Kaspıı konstıtýsııasy» dep atady. Bul qujat jaǵalaý memleketteri úshin yntymaqtastyqtyń barlyq salalarynda óz qatynastaryn ornatýǵa negiz qalaýshy qujat bolyp tabylady.
Konvensııa Kaspıı teńiziniń sýy, túbi, tabıǵı resýrstary jáne onyń ústindegi áýe keńistigin qosa alǵanda, ony paıdalanýǵa qatysty jaǵalaý memleketteriniń quqyqtary men mindettemelerine baılanysty barlyq máseleler keshenin retteıdi.
Sý aıdynyn shekteý máseleleri aıqyndaldy. 15 teńizdik mıline enetin aýmaqtyq sýlar belgilendi. Olardyń syrtqy shekaralary memlekettik shekaralar mártebesin alady. 10 mıldik balyq aýlaý aımaqtary aýmaqtyq sýlarmen irgeles bolyp, onda ár memlekettiń balyq aýlaýǵa aıryqsha quqyǵy bar. Balyq aýlaý kelisilgen ulttyq kvotalar negizinde júzege asyrylady. Balyq aýlaý aımaǵynan tys ortaq sý aımaǵy saqtalady. Jaǵalaý elderiniń týlary astynda júretin kemelerge teńizdiń memlekettik shekarasynan tys júzý erkindigi beriledi.
Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııanyń erejelerin júzege asyrý maqsatynda prezıdentter syrtqy ister mınıstrlikterine naqty mindetterdi qoıýǵa ýaǵdalasty. Syrtqy ister mınıstrlikterine Kaspıı teńizi máseleleri boıynsha joǵary deńgeıdegi jumys tobyn qurý tapsyryldy. Bul toptyń jaqyn aradaǵy mindeti Kaspıı teńizindegi tikeleı bastapqy syzyqtaryn ornatý ádistemesi týraly kelisimdi pysyqtaý jáne kelisý bolyp tabylady.
Memleketter basshylary, sondaı-aq Kaspıı teńizindegi senim sharalary týraly kelisimdi pysyqtaý qajettiligi týraly kelisti. Bul kelisim aımaqtaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty, ornyqty damýdy qamtamasyz etýdiń ortaq maqsattaryna qyzmet etýi tıis.
Kaspıı jaǵalaýy elderiniń prezıdentteri jaǵalaý memleketteri kelissózder toptarynyń aldyna Kaspıı teńizi bıologııalyq resýrstarynyń zańsyz kásibine qarsy kúreske baǵyttalǵan Kelisim boıynsha jumysty aıaqtaý týraly mindet qoıdy.
Sammıt barysynda qol qoıylǵan mańyzdy qujattar arasynda Kaspıı jaǵalaýynyń memleketteri arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly, sondaı-aq Kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimderdi atap ketýge bolady.
Sonymen qatar memlekettik shekaramyzdy aýmaqtyń tegis perımetri sheginde aıqyndap alǵanymyz Qazaqstan úshin mańyzdy jaıt bolyp tabylady, ıaǵnı Konvensııaǵa qol qoıylǵanǵa deıin Qazaqstannyń qurlyqtyq shekaralary zańdy túrde resimdelgen bolsa, endi Konvensııa Qazaqstanǵa óz egemendiginiń shegin teńizde de anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Bizdiń elimiz ashyq teńizderge jáne Dúnıejúzilik muhıtqa qol jetkize almaıtyn ishkiqurlyqtyq memleket. 1982 jylǵy Ishkiqurlyqtyq memleketterdiń tranzıttik saýdasy týraly konvensııasy jáne 1965 jylǵy teńiz quqyǵy jónindegi BUU konvensııasy sııaqty halyqaralyq ámbebap qujattar arqyly ishkiqurlyqtyq memleketterdiń Dúnıejúzilik muhıt jáne ashyq teńizderge erkin tranzıt jasaý quqyǵy anyqtalady. Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda ornalasqan barlyq elder osy konvensııalardyń qatysýshylary bolyp tabylmaǵandyqtan, bizge Dúnıejúzilik muhıtqa qol jetkizý quqyǵyn bekitý qajet boldy.
Biz, ıaǵnı barlyq jaǵalaý memleketteri ashyq teńizder men dúnıejúzilik muhıtqa Kaspıı teńizinen jáne keri qaraı bir-biriniń aýmaǵy arqyly tranzıt erkindigi boıynsha kelisimge qol jetkize aldyq. Sý asty kabelderi men magıstraldy qubyrlar marshrýty ótetin memlekettermen kelisim boıynsha osy elder aýmaqtarynda mundaı kabelder men qubyrlardy Kaspıı teńiziniń túbinde salý múmkindigi álemdik naryqtarǵa kómirsýtegin jetkizý joldaryn ártaraptandyrý úshin aýqymdy perspektıvalarǵa jol ashady.
– Kaspıı teńiziniń jer qoınaýyn paıdalaný úshin teńizdiń túbin shekteý máselesi kópshilikti tolǵandyryp otyrǵan jaıttardyń biri. Bul másele qalaı retteledi?
– Qabyldanǵan qujatqa sáıkes, árbir memleket jer qoınaýyn paıdalaný boıynsha egemendik quqyqtaryn óziniń túptik sektory shekaralarynda júzege asyrady. Munda egjeı-tegjeıli túsinikteme berý qajet, sebebi Qazaqstan bul baǵytta kórshi eldermen aıtarlyqtaı jumys atqardy. Qazirgi tańda Kaspııdiń soltústik jáne ortalyq bóligindegi túbi men qoınaýy shektelgen. Qazaqstan Reseımen tıisti Kelisimdi 1998 jyly, al oǵan tirkelgen Hattamany 2002 jyly bekitti. Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy teńiz túbiniń shekteýi 2001 jylǵy Kelisimde jáne 2003 jylǵy oǵan tirkelgen Hattamada belgilengen. Sonymen qatar 2003 jyly qol qoıylǵan Kaspıı teńizi túbiniń shektes ýchaskelerin shekteý syzyqtarynyń toraby boıynsha Qazaqstan – Ázerbaıjan – Reseı úshtiginiń kelisimi bar. Qazaqstan men Túrikmenstannyń túbin delımıtasııalaý týraly ýaǵdalastyq 2014 jylǵy Kelisimmen bekitildi. Túptiń shektes ýchaskelerin shekteý syzyqtary torabynyń aýmaǵy Ázerbaıjan jáne Túrikmenstanmen úshjaqty formatta anyqtalǵan soń, bizdiń memleketimiz Kaspıı teńizinde jer qoınaýyn paıdalaný boıynsha egemendik quqyqtardyń shegin zańdy rásimdeýdi aıaqtady dep aıta alamyz.
– Sammıtte Kaspıı jaǵalaýy memleketteriniń basshylary taǵy qandaı máselelerge nazar aýdardy?
– Qorshaǵan ortany qorǵaý máselelerine de erekshe kóńil bólindi. Taraptardyń bul jaǵdaıattar boıynsha ustanymdary kelissózderdiń basynan bastap jaqyn boldy. Bul óz kezeginde ekologııalyq aspektilerge qatysty erejelerdi tyńǵylyqty ári erterek kelistirýge múmkindik berdi. Kaspıı teńiziniń qorshaǵan ortany saqtaý máselelerine ortaq tásildemeler negizinde 2003 jyly taraptar Tegeran konvensııasy dep atalatyn Kaspıı teńiziniń tabıǵı qorshaǵan ortasyn qorǵaý týraly shektelmeli Konvensııa jasady. Aqtaý konvensııasyna sáıkes, Kaspıı teńizinde bıologııalyq ártúrlilikti buzatyn kez kelgen is-áreketke tyıym salynady.
Sonymen qatar taraptar Kaspıı teńizindegi ǵylymı zertteýlerdi júzege asyrý erejelerine kelisti.
Áńgimelesken
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
