Balalarǵa lager, lagerlerge qarajat jetkiliksiz

 − Qala syrtyndaǵy, mektep janyndaǵy jáne kúndiz kelip demalatyn lagerler sporttyq, saýyq­tyrý, ekologııalyq jáne tildik baǵyttarymen erekshe­lenedi, − deıdi Semeı qalalyq bilim bóliminiń bastyǵy Natalııa Fesenko. − Lagerlerde balanyń dúnıetanymyna qatysty túrli úıirmeler jumys isteıdi. Bıyl­ balalardy saýyqtyrýǵa, de­maltýǵa kóp kóńil bólinip jatyr. 2018 jyly balalar demalysy úshin bıýdjetten 28 mln 625 myń teńge bólingen. Bul ót­ken jylmen salystyrǵanda 6 mln 201 myń teńgege artyq. Al turmysy tómen otbasylardyń balalary kelýi úshin 11 mln 950 myń teńge qarastyryldy. Lagerlerdi jóndeýge 13 mln 455 myń teńge berilse, onyń ishinde ystyq tamaq úshin 300 myń teńge bólindi.

Natalııa Fesenkonyń aıtýyn­sha, qala syrtyndaǵy jazdyq lagerlerge qajettilik kún sa­ıyn artyp otyr. Sebebi, maýsym aıynda bastalatyn lager joldamasynyń aqyly túrin oqýshylar sáýirden bastap kezekke turyp, satyp alady. Talasta qyzyǵýshylyq ta bar. Sebebi la­gerlerde demalys jaqsy uıym­dastyrylady. Qazirgi ýa­qytta shaǵyn ortalyqtar men balabaqshalar sııaqty bala­lar­dyń jazǵy lagerlerin de­ mem­leket pen jekemenshik áriptestigi negizinde salyp berýge bolady. 

− Biraq, ázirge eshbir kásipker lager salyp bergisi kelmeı otyr, − dedi Semeı qalalyq bilim bóliminiń bastyǵy N.Fesenko. Sebebi bul kásip túri jyl boıy emes, tek jazǵy maýsymda ǵana qolǵa alynatyndyqtan, kásip­kerler paıda jaǵyna da qarap otyrsa kerek. Bıyl balalardyń tolyq demalysy úshin 28,625 mıllıon teńge bólindi. Osynyń 15,4 mıllıon teńgesi qala syr­tyndaǵy jazǵy lagerlerdiń ár­leý-jón­deý, qurylys jumys­taryna belgi­lengen edi. Biraq bul qarajat jetpeı jatyr. Soń­ǵy eki jylda ǵana lagerlerge tam-tumdap kóńil bóline bas­taǵandyqtan, eskirip ketken shatyrlardy, tere­zelerdi aýys­tyryp, balalar oınaıtyn alańqaılardy jasaqtaı bastadyq. 

Máselen, «Túrksibke − 50 jyl» lagerindegi barlyq korpýs­ta shatyrlardy túbegeıli jóndep shyqsa,  «Jas qanatta» ba­sseındi jóndep, qulaıyn dep turǵan ashanany qalypqa kel­tirgen. Árıne bulardyń bar­lyǵy da sonaý Keńes ókimeti tusy­nan qalǵan lagerler bol­ǵan­­dyqtan, tozyp-aq ketken. Ja­ńa­dan salǵanǵa bıýdjetten qar­jy jetpeıdi. Sondyqtan eski ǵı­maratty qaıta jóndep, jyl saıyn balalardy kútip alýǵa ǵana múmkindik bar. Joǵaryda aıtqan «Túrksibke − 50 jyl» jáne «Radýga» lagerlerinde shomylatyn jer joq, sýǵa túsýge múm­kindik tek «Jas qanatta» jasalǵan. Qala ákimdigi eresek oqýshylarǵa arnalǵan eńbek lagerin qalpyna keltirmek bolypty. Biraq oǵan da qarajat joq. 

− Qala balalary «Prırechnoe» sııaq­ty aýyldyq jerlerge sapar shekse, sol jerde alqapta 3 sa­ǵat jumys istep, úlkenderge kó­mektesse degen oıymyz bolyp edi. Odan da eshteńe shyqpady. Másele balalardy as-aýqatpen qamtýǵa kelip tireldi. Iаǵnı ta­maq­tandyrýǵa qarajat tabylmady. Biz balalar ózderin jerdiń qojaıyny, fermer retinde se­zinse dep oılaǵan edik, − deıdi N.Fesenko. 

Bir aıtarlyǵy, Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masyna oraı Semeı óńiriniń oqý­shylary dál qazirgi ýaqytta Qazaqstan men oblystyń barlyq tarıhı jáne qasıetti jerlerin aralap júr eken. 

Sondaı-aq «qaýipti toptaǵy» balalardyń da demalysy nazardan tys qalmaıdy. Qazirgi tańda kámeletke tolmaǵandar boıynsha polısııada esepte 23 oqýshy, mektepishilik esepte 35 oqýshy tur. Bul balalardyń tárbıesi, psıhologııasy eskerilip, qoǵamdyq ju­mystarǵa shaqyrylatyn bolmaq. Psıhologııalyq trenıngter uıym­­dastyrylyp, aldyn alý sha­­ra­lary júrgiziledi. 

− Turmysy tómen otbasy­la­r balalary da basty nazarymyzda, − deıdi Natalııa Fe­­senko. − Bıyl jazǵy jáne mek­­tep janyndaǵy lagerlerde kóp balaly jáne jaǵ­daıy joq otbasylardan 5900 bala demalýda. Onyń ishinde 522 ba­la asyrap alǵan otbasylardan, al 195 tárbıelenýshi №8 jáne №5 mektep-ınternattardan qamtylyp otyr. Balalardyń ár­qaısysy óziniń kóńilinen shyǵa­tyn baǵytty tańdap alady. «Radýga» lagerinde týrızm salasyna den qoıýdy, ormanda, taý-tasta qalaı júrýge bolatynyn úı­retedi. «Túrksibke − 50 jyl» lage­ri men Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń jazǵy lagerlerinde balalar demalyp qana qoımaı, qazaq, orys, aǵylshyn tilderin meńgeredi. Tildik beıimdegi lagerlerde 2000 oqýshy demaldy. Sondaı-aq Semeıdegi oblystyq bıologııalyq ortalyqta 600 oqý­shy demalyp, tabıǵat pen ekologııa salasyna den qoıý­da. Sporttyq sharalardy unatatyn­darǵa «Radýga»  lageriniń esigi aıqara ashyq.

Iá, osy qyzyqtyń bári barlyq balaǵa jetpeı jatqandyǵy óki­nishti. О́ıtkeni balalardyń jazǵy demalys lageriniń materıaldy-tehnıkalyq bazasyn jańartý kerektigi problema bolyp tur. Semeı qalasynyń ákimi Ermak Sálimov qala mańyndaǵy «Jas qanat»,  jáne  «Radýga» lagerlerin aralap, eskirgen jıhazdar men oıyn alańdaryn jaqsarta túsý qa­jettigine kóz jetkizgen-di. Qa­la basshysy balalardyń jazǵy lagerleriniń tehnıkalyq bazasyn jańartyp, materıaldyq jaǵynan qamtý kerektigin aıtqan bolatyn.  Jańadan lager salý múmkin emes. Sondyqtan zaýyttar men kásiporyndardyń 1980 jyldary salynǵan eski lagerlerin ja­ńartý óte ózekti. Jazda kem degende 15 myń bala saýyǵyp, demalýy qajet bolsa, qazir qala lagerleri nebári 4 myń balany qamtyp otyr. Qysta da demalatyn, shańǵy tebetin oryndar jasaý, qysqy demalystardy paıdaly ótkizý de jolǵa qoıylýy kerek. 

Sondaı-aq densaýlyǵy jaǵy­nan álsiz nemese naýqas balalar da bar. Olarǵa arnaıy medı­sınalyq saýyqtyrý oryndarynda jazdyq oıyn alańdary, túrli em sharalar jasaý qolǵa alynǵan.

− Balalardyń eresek jasta­ǵylary jazda bos júrmeı,  eńbek etýge umtylady, dedi qalalyq bilim bólimiń bastyǵy. Qalany kó­gal­dandyrý, abattandyrý brıgadalarynda 15 myń jasóspirim jumys isteýge nıet bildirdi. 1800 bala jóndeý-qurylys ju­mys­taryna atsalysyp jatyr. 938 bala mektepterdegi eń­bek jasaqtarynyń quramynda júr. Al aýyl balalary áke-she­­shelerine kómektesip, egin alqaptarynda jumys isteı alady. Bir sózben aıtqanda, bala de­malamyn, eńbek etemin, til úı­renemin, ıakı densaýlyǵymdy túzeımin dese, ıaǵnı qandaı talap qoısa da, biz barlyq múmkindikti jasaýǵa tıispiz.

Raýshan NUǴMANBEK,

jýrnalıst

SEMEI