TYL TYLSYMY

Jaý ótindegi jaýynger oqqa denesin tósep, kózsiz erlik kórsetse, tyldaǵy eldiń jankeshtileri arystansha alasuryp, “Bári maıdan úshin!” uranymen kúndi túnge urdy. Qan keship júrgeni de, uıqy-kúlkisiz eńbek kórigin qyzdyrǵany da Jeńisti jaqyndatty, otanyn basqynshydan arashalap qaldy. Soǵystan qaıtqan soldattar men tyl qaharmandary keıin tize qosa qımyldap, halyq sharýashy­ly­ǵyn qalpyna keltirýge kúsh-qýatyn sarqa jumsady. Maıdan men tyl endi túkpirdegi elde keń tynyspen odaqtasyp ketkendeı edi. Arman-múddesi burynǵysynan beter ushtasa sabaqtasyp, maıdan­gerler men tyldaǵylar tegeýrini tylsym kúshpen tańǵaldyra túsken. El qamyn jegenniń eńsesi bıik. Búginde olardyń qatary da ábden sıredi. Olarǵa qamqorlyqty shı­ratý, materıaldyq jaǵynan qoldaý turǵysynda Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda da naqty is-sharalar kórinis tapqan. Mundaı izetti iske búkil halyq bolyp razylyq ta­nytýda. Derekterge súıensek, tylǵa qa­tysty tylsym syrlar ashyla tú­sedi. Torǵaı óńiriniń ózinde tyl eńbekkerleri tarapynan atqaryl­ǵan tańǵalarlyq ister jetkilikti eken. Máselen, amangeldilikter mań­daı aqylaryn kúnkóris shyǵy­nynan únemdep, soǵystyń tórt jy­lynda 2,5 mıllıon somnyń zaemyn satyp alǵan. Munymen shektelmeı, úı jaǵalap qarjy jınap, 3,6 mıllıon somdy Amangeldi Imanov atyndaǵy ushaq eskadrılıasyn jasaqtaýǵa qolma-qol aýdarypty. Onsyz da qara sýǵa qarap qalǵan bir­de-bir otbasy qyńq etip, qar­sy­lyq bildirmegen. Maıdan kúsheıse, ózderiniń upaıy túgel. Jeńis jo­lynda bári qurban. Osyndaı márt­tik minezben taǵy da tank kolonna­synyń qurylymyna dep 1 mıllıon 820 myń som aýdaryp jibergen. Qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı ájetke jarasaq boldy degen umtylys eldegilerdiń óz múd­desin tipten umyttyrypty. Maı­danmen birge ómir súrip, tynys alypty. Aq qar, kók muz jastanyp shaıqasqa túsken 4 myńdaı jaýyn­gerdi jyl saıyn qysqy-jazǵy kıim-keshekpen qamtamasyz etip otyrǵan. Mine, mundaı qaraketke qaltasyndaǵy baryn salyp kómek­tes­kenderdiń tizimine úńilsek, Máý­len Ábishev 105 myń som, Namazbaı Ámzın 56 myń som úles qosqanyn kóremiz. Munymen shektelmegen keı­bireýler jekelegen jaýynger­ler­ge múmkindiginshe sálem-saýqat jiberip otyrǵan. Mysaly, Esil aýda­nynyń eńbekkerleri 1942 jyldyń naýryz aıynda 659 posyl­ka jibergen. Kelesi joly Jańa jylǵa tartý dep 184, Qyzyl ásker kúnine dep 141 posylkany jáne salypty. Tıtimdeı bolsa da tıe bersin, qajetine jarasyn degen tileýlestik keýil ǵoı. Arǵy jaǵynda Jeńiske degen qushtarlyq sezimi jan jylytatyndaı. Keń minezdi qazaqtyń darqan kóńilin tanısyz. Ortaq qaıǵyny qoltyqtasyp kótere bilýdiń jarqyn kórinisi ǵoı bul. Qashannan óle jegenshe, bóle jegendi qolaı kóretin qazaq sol bir qysyltaıań sátte tótenshe amal qa­ras­tyrady. Bul qıynnan qıysty­ryl­ǵan qadam Jangeldın aýdanyn­daǵy tyl eńbekkerlerine qatysty edi. Olar keńese kelip Ýkraınanyń jaýdan azat bolǵan eldi mekenderi men iri qalalaryna azyq-túlikpen kómektespek bolyp, sol jaqqa mal aıdap aparmaqqa tas-túıin bekinedi. Sondaı sheshim qabyldanǵan qu­jatqa qaraǵanda, aýdan quramyn­da­ǵy 44 kolhozdan qysqa merzim ishinde 3046 iri qara jınalypty. Endi dereý osynsha maldy jaıaý-jalpylap, aıdap aparatyn tájirı­beli malshylar izdestirile bastaı­dy. Kánigi baqtashylar maıdanǵa ketken, kári-jasyna qarap jatatyn ýaqyt pa? Densaýlyǵy jaramdylar irikteledi. 44 adamnan jasaqtalǵan ekspedısııada soǵys órtinen jara­ly bop oralyp, áreń-máreń qatarǵa qosylǵan 7-8 soldat jáne 6 áıel bol­ǵan, ózgesi qartańdaý adamdar edi. 16-17 jas aralyǵyndaǵy eki boz­balany da óz ótinishtermen ilestire ketipti. Sonymen, olar 1943 jyldyń 10 mamyrynda arbalarǵa jeńil-jelpi júgin tıep, aldaryna 3046 maldy salyp, Ýkraınany betke ustap jol­ǵa shyǵady. Basshylary – ke­zin­de jaýapty qyzmetter atqarǵan, ystyq-sýyqqa ysylǵan azamat Bek Baspaqov bolatyn. Bári sonyń aýzyn baǵady. “Mejeli jerimiz 5500 shaqyrym. Bir Allaǵa sıy­naıyq ta, Jeńis úshin jan pıda deıik!” – dep ol arbaǵa jegilgen ker­tóbeldiń tizginin qaǵyp-qaǵyp jiberedi. Sol ketkennen olar mol ketip alty aı degende, 27 qarasha kúni Voroshılovograd qalasynyń mańyna at basyn tireıdi. Mal ba­syn shyǵynsyz jetkizedi. Sapar­shy­lardyń keıbir jazbalarynda bul tabysqa mal dárigeri R.Súıin­shálınniń, sondaı-aq Á.Dosbaev, E.Ahmetbekov, Sh.Qaramanov, Sh.Qulmaǵanbetov sekildi er-azamattardyń zor úles qosqany rızashylyqpen jazylǵan eken. Olar búgin salamat pa, joq pa? Ol jaǵy beımálim. Qalaı bolǵanda da otan úshin atqarǵan isteri urpaqtar jadynan óshpek emes. Tiri malmen táýirlenip qalǵan ýkraındyqtar qazaq baýyrlaryn birneshe kún tynyqtyryp, ál jınatqan soń, arqalarynan qaǵyp elge qımastyqpen shyǵaryp sala­dy. Qaıtarda olar poıyzben Penza, Kýıbyshev, Chelıabi arqyly Qostanaıǵa jetedi. Kelgesin aýyldaǵylar bastary­na kóteredi bárin. Qaýmalap, jaı-kúıin surastyrady. Sonda Bektiń aıtqanyna bireýi sense, bireýi senbeı bas shaıqaıdy. Bek bárin qospasyz baıandaǵan ǵoı... Elden by­laı shyǵa arbalarynyń dońǵa­laq­tary shatqaıaqtanyp ketedi. Qys boıy qaraýsyz jatqan, jeńil-jelpi jóndemge kónbegen ǵoı. Aqtóbege jetkesin retke keltirip alady. Jaı­yqtan ári ótkesin qulazyǵan jazyq dalada ystyq qumǵa shyj­ǵy­rylyp, kúıip kete jazdaıdy. Úsh kúngi shólden ańqa keýip, ázer degende Volga jaǵalaýyna iligedi. Sala qulash ózennen sal arqyly ótip, Stalıngrad mańaıyna taban tireıdi. Qaıran da qaıran qara mal, jany siri ǵoı, tilersegi maıyssa da jolaı otyǵa júrip, qońyn bermeı, maıdan qolyna ótkiziledi. Nıet túzýligi shyǵar, jaý jasyrǵan mınaly jolda bir mal shetinemepti. Keıin, araǵa 67 jyl túsken soń osy oqıǵany oılasaq, jankeshti saparǵa tánti bola túsemiz. Netken júrekjutqandyq. Otansúıgishtiktiń eren mysaly emes pe? Ýkraın je­rin jaýdan azat etýde qazaqstan­dyq­tardyń kórsetken erligine árkim bas ıedi. Tarıh qazaq elinen baryp Dneprden ótý shaıqasyna qatysqan 2438 jaýyngerdiń ishinen ǵana 21-i keńes odaǵynyń Batyry atanǵanyn umytpaıdy. Dálirek aıtsaq, olar qazaqstandyq 73- gvardııalyq dıvızııanyń quramynda jaýǵa atylǵan arystandar edi-aý! Ýkraın jerin qazaqtar oǵymen de, azyq-túligimen de qorǵasypty-aý! ...Aıtyp-aıtpaı ne kerek, tyl­das­tardyń usynǵan dám-tuzy ár júrekke ál-qýat bergen ǵoı! Je­ńisti jaqyndatqan tyl ishiniń tyl­sym kúshin áli de jalyqpaı, indetip aıtyp, tarqata túskenimiz abzal. Jáne de aptyqpaı, jasqanbaı, ny­ǵyrlap, negizdep aıtatyn kez keldi emes pe? Eshkim de, eshnárse de umyt qalmaýy tıis desek, tyl kúres­kerleri týraly kóp te, dóp te aıta bileıik. Qaısar ÁLIM.