Alaıda odan ózge sharttar musylmandardyń kópshiligin qanaǵattandyrmaıdy. Sebebi, dál sol jyly musylmandarǵa ýmra jasaýǵa ruqsat berilmeıdi. Iаǵnı orta joldan keri qaıtýlaryna týra keledi. Onyń ústine, múshrikterden bir adam Islam dinine ótip, Mádınaǵa qashsa, ony keri qaıtarýdy talap etedi. Alaıda Mekkege ótken musylmannyń jaǵdaıy basqa. Oǵan bul úkim júrmedi. Musylmandardyń deni buǵan narazylyq tanytty. Nalydy. Múddeleri shektelgendeı sezindi. Alaıda Allanyń Elshisi atalǵan talaptyń bárin qarsylyqsyz qabyl aldy. Sóıtip kelisim hatqa túsirildi.
Sańlaq sahabalar úshin bul sharttardy qabyldaý ońaıǵa soqpady. Árıne paıǵambar parasattylyǵyna senbegendikten emes. Bul – úmmettiń basyna túsken úlken synaqtardyń biri edi. Osy oqıǵadan keıin ile-shala «Fáth» súresiniń «Sózsiz, seni ashyq jeńiske ıe qyldyq...» degen súıinshi aıaty ýahı etiledi.
Bastapqyda bul kelisimge qarsylyq tanytqan musylmandar keıinnen kóptegen jaqsylyqtarǵa qol jetkizedi. Mekke qalasy beıbit túrde musylmandardyń qolyna ótýimen eki jyldyń ishinde kóp adam musylmanshylyqty qabyldaıdy. Bul tipti paıǵambarlyqtyń jıyrma jylynda musylman bolǵandardyń sanynan ondaǵan esege artyq edi. Sebebi osy aralyqta ıslam dini erkin ýaǵyzdaldy. Musylmandar múshriktermen etene aralasty. О́zderiniń ıslamǵa saı ádebi men áreketi arqyly olardy dinge shaqyra bildi. Iаǵnı alǵashynda musylmandar «múddemiz shekteldi», «bul – dinge qııanat» dep túsingenimen, Uly Alla jasyrǵan hıkmetti keıin uqty. Bul bir jaǵynan, musylmandardyń sabyry men senimi, táýekelshildiligi men tatýlyǵy synalǵan sát bolatyn.
Dinaralyq tatýlyq – ıslamnyń ustanymynan. Joǵaryda aıtylǵan Hýdaıbııa oqıǵasy da sol toleranttylyqtyń taptyrmas bir úlgisi dese bolady.
Qazaqstan – kóp ultty, kóp konfessııaly zaıyrly memleket. Osynaý túrli konfessııa ókilderin zaıyrlylyq pen toleranttylyq uǵymdarynyń tóńireginde toǵystyrý úshin elge ortaq zań qajet. Zań el azamattarynyń teńdigin retteıdi. Qoǵamnyń turaqtylyǵy men tynyshtyǵyn qamtamasyz etedi. Al ýaqytymen oǵan ózgerister engizý – zaman talaby.
Jýyrda elimizdiń birqatar zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilmek. Jýyrda «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańǵa engiziletin tolyqtyrýlar Parlamentten ótip, Senattyń qaraýyna joldandy. Endeshe osy zańǵa enetin ózgeristerdiń birqataryna toqtalyp ótsek:
- «Destrýktıvti dinı aǵym», «dinı radıkalızm» sekildi jańa túsinikterdiń engizilýi;
- Shetelde dinı bilim alý máselesi;
- kámelet jasyna tolmaǵandardyń dinı rásimderge qatysý tártibin retteý;
- qoǵamdyq oryndarda destrýktıvti aǵymdarǵa tán atrıbýttardy qoldaný.
Sońǵy jyldary ıslam atyn jamylǵan jat aǵym ókilderiniń is-áreketi qoǵamda ıslamofobııa úderisin órshite tústi. Negizinde, ıslam sóziniń bir maǵynasy – «beıbitshilik». Alaıda, álgindegideı adasqandardyń asyl dinimizge kúıe jaǵýynyń kesirinen ol terrorızm sózimen tirkesip qoldanyla bastady. Bul eldi ıslamnan úrkitýge, adamzatty ata dinimizden alshaqtatýǵa ákep soǵýda. Sol sebepti, «destrýktıvti dinı aǵym», «dinı radıkalızm» sekildi jańa túsinikterdiń engizilýi ejelden ustanyp kele jatqan dástúrli baǵyt pen teris aǵymnyń arajigin ashýǵa, olarǵa tıisti shara qoldanýǵa, úgit-nasıhat jumystaryna tosqaýyl qoıýǵa múmkindik beredi.
Al shetelde dinı bilim alýǵa nelikten shekteý qoıý máselesi kóterildi? О́kinishke qaraı, sońǵy 10 jyldyqta elimizde birqatar terrorlyq aktiler tirkeldi. Munyń deni – dinı sebeppen. Al olardy osyndaı qylmysqa ıtermeleıtinder – sheteldik shıki dinı ıdeologııany nasıhattaýshylar. Olar ýysyna túsken jastardy áýeli ulttyq qundylyqtarymyzdan jırendiredi. Tarıhymyz pen tól tanymymyzdy tutastaı tárk ettiredi. Mádenıetimizdi múldem moıyndamaıdy. Otanǵa oralysymen dál osylaı dindi dástúrden bóle jaryp ýaǵyzdaýǵa tyrysady. Sol sebepti, sheteldik dinı bilimnen shekteý – shynaıy dástúrli dinimizge kúıe jaǵylýynan týǵan saqtyq sharasy. Der kezinde qaǵylǵan dabyl.
О́tken ǵasyrlarda shetelde dinı bilim alǵandar boldy ma? Árıne HH ǵasyrda qazaq zııalylary men dinı kósemderdiń arasynda da shetelde dinı bilim alǵandary boldy. Alaıda olardyń bir de bireýi elge oralǵanda dindi dástúrden bólek ýaǵyzdap, halyqty ádet-ǵurpynan aıyrǵan emes. Sonyń biri – Mádınada oqyǵan oıyldyq dinı qaıratker Saǵıdolla Iztileýov. Saǵıdolla hazret qazirgi Oıyl aýdandyq meshitinde ımamdyq qyzmet atqardy. Tórt jyl ishinde 11 dinı mektep, 20 meshittiń jumysyn qalpyna keltirdi. Álgilerdeı arandatý emes, aǵartý jumystarymen aınalysty.
Búgingi zańnyń da maqsaty sol. Iаǵnı shetelde dinı bilim alýǵa túbegeıli tyıym salynbaıdy. Nıetti azamattar onda bilimin jetildire alady. Qoıylatyn basty talap – bakalavr dárejesindegi joǵary dinı bilimdi Qazaqstanda alýy kerek. Sonda ol áýeli dinı qaǵıdattardy qazaq musylmandyǵynyń negizinde boıyna sińiredi. Keıin shetelge barǵan jaǵdaıda elge qajetti dinı bilimdi ıgerýge tyrysady.
Kelesi bir másele – kámeletke tolmaǵan balalardyń dinı is-sharalarǵa qatysýy. Jańa zańǵa sáıkes bul balanyń ata-anasynyń bireýiniń ruqsatymen júzege aspaq. Muny balany meshitten oqshaýlaý, shettetý dep túsiný qate. Sebebi el zańnamalarynda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qoldanylatyn tyıymdar men talaptar kóp. Máselen, kámeletke tolmaǵandar zańdy jaýapkershilikke tartylmaıdy, saılaý kezinde daýys berý quqyǵy joq, olardyń túngi ýaqytta zańdy ókilderinsiz turǵyn jaıdan tys jerde júrýine bolmaıdy, olarǵa shylym, alkogoldi ishimdikter satylmaıdy, taǵysyn taǵylar. Osy atalǵan tarmaqtardyń barlyǵy balanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Demek, balanyń dinı is-sharalarǵa qatysý tártibin retteýdegi basty maqsat ta – onyń jat aǵym qursaýyna túsip ketýine jol bermeý. Sonymen qatar bul tek meshitterge ǵana emes, barlyq dinı birlestikterge qoıylyp otyrǵan talaptar. Iаǵnı basqa dinı birlestikter ár túrli maqsatta jas balalardy jınap, dinı pishindegi is-sharalar uıymdastyrýy múmkin. Bul osyndaı dinı sharalardyń zań aıasynda ótkizilýine jáne balalardyń quqyqtaryn retteýge, baqylaýǵa múmkindik týǵyzady.
Tórtinshi másele – qoǵamdyq oryndarda destrýktıvti aǵymdarǵa tán atrıbýttardy, kıim úlgilerin qoldaný jáne taratýǵa tyıym salý máselesi. Tyıym bet-júzdi tanýǵa kedergi keltiretin nıqab, parandja sekildi kıim túrlerine ǵana qatysty. Oramal oǵan jatpaıdy. Onyń jóni bólek. Al betti tumshalaý, tutas qara jamylyp júrý – qazaqy túsinik boıynsha jaqsylyqtyń nyshany emes. Úlkenderdiń únemi «betińdi jappa», «jamandyq shaqyrma» dep eskertip otyratyny sondyqtan. Demek, betti búrkeý dástúrdi joqqa shyǵarýshy destrýktıvti dinı aǵymǵa tán sıpat ekendigin osydan taǵy bir ańǵarýǵa bolady. Betti búrkeý musylman áıeldiń kıim úlgisinde kórsetilgen mindetterge kirmeıdi. Buǵan dálel – paıǵambarymyzdyń Buharıden kelgen: «Ihram hálinde áıel betin búrkemesin», – degen sahıh hadısi. Iаǵnı bir mezette mıllıondaǵan adam jınalatyn qajylyq sapary kezinde áıel adamnyń betin tumshalaýy talap etilmeıdi.
Búginde shúkir, beıbit zamanǵa boı úırettik. Azattyqtyń tańy atty. Táýelsizbiz. Erkinbiz. Biraq osy beıbit zaman búgingi qoǵamǵa keshegi ata-babalarymyzdyń kórgen taýqymetin, qıynshylyǵyn umyttyryp bara jatqandaı. Keshegi Patsha úkimetiniń otarlaý saıasatynyń ozbyrlyǵy men óktemdigin, asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin náýbátin kórse de babalarymyz dinin saqtap qaldy. Ol azdaı saıası qýǵynǵa ushyraǵan ózge ult ókilderin baýyryna basyp, barymen bólisti. Osylardyń syıy retinde halqymyzǵa Táńirim táýelsizdikti tartý etti. Sansyz shúkirler bolsyn!
Búginde Qudaı qut etip bergen osy baqty ushyrǵysy keletin, eldigimizdi buzǵysy keletin mysyqtileýler el ishinde iritki salý úshin dindi qural retinde paıdalanǵysy keledi. Biz ondaı arandatýshylarǵa jol bere almaımyz. Ata-babalarymyz ustanǵan musylmandyq jolymyzdy tańdaımyz. Al zańǵa engiziletin tolyqtyrýlar men ózgerister halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, turaqtylyq pen tynyshtyqty saqtaýǵa qyzmet etedi dep sanaımyz.
Tólebı qajy OSPAN,
QMDB-nyń Aqtóbe oblysy
boıynsha ókil ımamy
