Aqıqatqa júginý

«Jańaózen: oqıǵa izimen» atty derekti fılmdi kórgennen keıingi oı-paıymdar

Keshe túnde «Habar» telearna­syn­da osyn­daı fılm kórsetip jatyr dep estisimen-aq shart júgi­nip teledı­dar­ǵa kóz tikkenbiz. Ja­ny­myzdy aýyrt­qan Jańa­ózen­degi jaılar taǵy da qaıta­la­nyp, kóz aldy­myz­dan tizilip ótip jatyr. Bir ǵana jubanysh, bul joly ómirde emes, ek­randa, kıno kórinisinde. Mamy­ra­jaı shýaqty tirlik, merekeli kún­niń jarqyn qýanyshy kenet bu­lyń­ǵyr tar­typ, sýyldaǵan sýyq jel soǵyp, kóńildiń ashyq aspanynda qara bult úıirilip júre bergendeı boldy. Bolady dep áste kútpegen, úsh uıyqtasaq túsimizge kirmegen, kózge múldem tosyn, janymyzǵa jat, yzǵar shashqan yz­barly kóri­nis­ter. Merekeniń sáni, berekeniń máni ketti. Adam toly bolsa da alań qańyrap qalǵandaı. Bir shette qorqynyshpen ańtary­lyp alań­da­ǵan bala, bir shette daýys sa­lyp, ańyrap jylaǵan ana. Olar­dy eshkim kózge iler emes. Dúr­ki­reı jú­gi­redi. О́z betterimen ý-shý. Da­byr-dubyr. Dóreki byla­pyt sózder estiledi. Jyǵylyp jat­qan jańa jyl­dyq shyrsha. Sahna ústinde tep­kilengen mýzykalyq jabdyqtar. Qazaqtyń bir ápsa­na­ly naqylynda «estigen ótirik, kór­gen ras» demeýshi me edi. Fılm avtor­lary naq osy naqyl­ǵa júgin­gen­deı-aq bol­ǵan­dy bol­ǵan­daı etip kórsetip, Ja­ńaózen oqıǵasynyń damý barysyn hro­nologııalyq rettilikpen, taıǵa tań­­ba basqandaı aıqyndyqpen órbitipti. Adam ótirik aıtýy múmkin. Bi­raq kınokamera jalǵan aıta al­maı­dy. Kamera óz kózimen kór­ge­nin, qobdı kókiregine túsirgenin aınytpaı, dál sol qalpynda kór­se­tedi. Osynaý kınobaıan túsirý­shi­ler­diń óz pikirlerin alǵa shyǵar­maı, kadrdaǵy bultart­pas kórinis­ter arqyly oqıǵanyń aqı­qat sýretterin sulbalap aıǵaq­taý­dy mu­rat tutqany baıqalady. Ol kadr­lar kóptegen tustarda aıtpasa da túsinikti, ıaǵnı túsindirýdi qajet et­peıdi. Ol kórinister tilsiz-aq sóı­leıdi, zar ıleıdi. Alańdy bı­lep-tóstegen toptyń lań shyǵa­ryp, tártipsizdik jasap júrgeni aı­dan anyq. Kınolenta olardy aq­ta­maı­dy da, dattamaıdy da. О́zi beı­tarap qalyp, bolǵan jaıdy ǵa­na jipke tizip jaıyp salady. Biraq ol tú­binde aıyp bolyp taǵylatyn aıǵaq ekendigine de nazar aýda­rýy­myz kerek sııaqty. Demek, bul kınolenta eldi dúrliktirgen, alataıdaı búlik sal­ǵan oqıǵany du­rys ári obek­tıvti baǵalaý úshin búgi­ni­mizge de, bola­sha­ǵymyzǵa da kerek. Fılm dál osynysymen qundy. Qaltqysyz kınokamera kóri­nisterimen qatar oqıǵa shyn­dy­ǵyn kózben kórgen, basy-qasynda bol­ǵan kýálardyń da boıap-búr­ke­me­le­meı aıtýy mańyzdy. Fılm­de osyndaı kýálar sóz alady, zardap shegýshi jábirlenýshiler ári muń shaǵyp, ári kýálik beredi. Bul arada biz adam aıtqysyz so­ra­qy talqan­daý men tonaýdyń, qı­ratý men ór­teýdiń, jónsizdik pen júgen­siz­dik­tiń oryn alǵanyna kóz jetkizemiz. Beıkúná jazyqsyz jan­dar japa shekken. Qanshama mate­rıal­dyq ıgilikter harap etilgen. Qalaı ǵana bulaı bol­dy eken? Qaıtip mundaı sum­dyqqa jol berildi eken? Myna­daı jan túr­shik­tirer taǵylyq ashý-yza qaıdan shyq­ty? Osyǵan jol ber­meýdiń amaldary túgel qaras­tyryldy ma eken? Birneshe aı boıy ashynyp, alańǵa shyǵyp júrgen­der­diń tilek-talaptary tú­gel tyń­­daldy ma eken, munaı bas­shylary tarapynan? Fılmdi kóre otyryp osylaı qınalyp qapa­la­nasyń, ishki dúnıeń shimirkene sherlenip, únsiz egilip, oı­la­na­syń. Jańaózen men Shetpedegi shekten shyqqan shetin oqıǵalar qazaq qoǵamynyń qabyrǵasyn qaıysty­rý­da, qazaq zııalylaryn qatty qa­myq­tyrýda. Eńbek Eri, abyz ja­zýshy Ábish Kekil­baı­uly, ataqty aqyn Fa­rıza Oń­ǵar­synova, Qa­zaq­stan Ja­zý­shy­lar odaǵynyń tór­­aǵa­sy Nurlan Orazalın, Ult­tyq Ǵylym aka­de­mııasynyń prezıdenti Murat Jurynov, akademık Sultan Sar­­taev­t­yń sabyrǵa sha­qyr­ǵan, bereke-birlikti buzbaý­ǵa úndegen salıqaly-salaýatty lebizderin de osynaý fılmde tol­qy­maı tyńdaý múmkin emes. Jańaózen oqıǵasy kezinde qu­qyq qorǵaý organdary kóp qıyn­dyq arqalap, aýyrtpalyqtyń da, jaýapkershiliktiń de kóbi so­lar­dyń ıyǵyna tústi. Oqıǵa bolǵan óńirdegi tıisti qyzmet salalary da kópke ortaq almaǵaıyp synnan shet qalmady. Fılmde bul jaılar da baıyppen bederlenip, jetkilikti kórinis tapqan. Sa­lalyq bólimshelerdiń, munaı kompa­nııa­larynyń jaýapty qyz­­met­ker­leri­niń rııasyz aqtarǵan kúıi­nishti syr­larynan da kóp jaı­dy ań­ǵaryp bilgendeımiz. Qazaq eli qansyraǵan ja­ra­­ly Jańaózendi mynadaı aýyr shaq­ta jalǵyz qal­dyr­mady. El­basy oqıǵaǵa baı­la­nysty bir­den-aq kesimdi de pa­rasatty sózin arnap, qaı­tys bolǵan­dar­dyń ot­basy­la­ry men týǵan-týysqan­dary­nyń qaıǵysyna ortaq­ta­syp, kóńil aıt­ty. Zardap shekkenderge kó­mek kórse­ti­letinin, iritkige jol berilmeıtinin, ki­ná­liler men aran­datý­shy­lar tıisti jazasyn tartaty­nyn bil­­dirdi. Tártip­siz­dikti ór­shit­peı, ty­nysh­tyqty saq­taý, jaǵ­daıdy sa­basyna tú­sirý maq­satynda Jańaózende komendant saǵatyn jarııalady. Mem­­­leket basshy­sy eńbek daýy men buza­qy­lyq­ty shatystyrmaý kerektigin myq­tap eskertti. Fılm­­di kór­gende osy jaı­lar­dyń bári­ne egjeı-tegjeıli qanyǵyp, má­se­­le­niń mán-ja­ıyna, mánisi­ne boı­laı túse­siń. Bul fılmdi Jańaózen aqıqatyna júginýdiń alǵashqy qadamdarynyń biri desek te bolar. Eń bastysy – sol qadamnyń sáttiliginde... Qorǵanbek AMANJOL. ALMATY.