Búgingi tańda bala tárbıesi qoǵamdaǵy aıryqsha ótkir máseleniń birine aınalyp tur. «Balany jastan» baýlyǵan atam qazaq jas urpaqtyń qalyptasýyna, minez-qulqynyń damýyna, aptal azamat, ınabatty azamatsha bolyp ósýine erekshe nazar aýdarǵan. Este joq eski kúnderden búginge deıin óziniń mán-mańyzyn, ishki qýatyn joǵaltpaı kele jatqan halyqtyq pedagogıkanyń myń batpan salmaqty mańyzyna jete mán beretin bolsaq, ótken dáýirlerden jınaqtalǵan qazynamyz qomaqty, qordaly eken. Átteń, sonyń barlyǵy shyp-shyrǵasy shyqpaı kádege asyp jatqan joq.
– Bizdiń tustastarymyz mektepte eńbek etip júrgen kezde ustaz esimi óte ardaqty bolatyn. Ol kezde qoǵamnyń ózi muǵalimderdi aıryqsha qadirledi. Bizdiń aldymyzda da ol kisilerge dál osyndaı, tipti odan da joǵary qurmet kórsetiletin, – deıdi bilim salasy ardagerleriniń biri Begáli Jaqypov, – Áli esimde, eldegi qarııalar áldebir qylyqtaryn unatqan nemese qoldaryna sý quıǵan jas jetkinshekterge «muǵalim bol» dep bata beretin, izgi tilek aıtatyn. Demek sol kezdegi qoǵamda muǵalim bolý aıryqsha qurmetti mamandyq edi. El muǵalimdi jas jetkinshekterdiń kókiregindegi sáýlesin ashatyn, tolyqqandy azamat bolyp qalyptasýyna septigin tıgizetin, bolashaqtyń jetekshisi, jastyń janashyry, qamqory dep uqty. Ári muǵalimder de óz mamandyǵyna jan-tánimen berilgen jandar edi. Tipti olardyń kıim kıisi, júris-turysy, ózin-ózi ustaýy, kez kelgen eldi mekende ózge mamandyq ıeleri, jas quraqtaı jaıqalyp ósip kele jatqan jas tolqyn elikteıtin, úlgi kóretin, qurmet tutatyn deńgeıde bolatyn. Olardyń boıynan mádenıettiliktiń, kisiliktiń, áldebir degdarlyqtyń lebi esip turatyn. Sodan da bolar, kóp qurmetine bólendi, el alqalady. Búginde de ustazdyń ulaǵaty, tálimi men tárbıesi, bilimi men biligi azaıǵan joq. Biraq ókinishke qaraı muǵalimderge degen qoǵamdaǵy kózqaras ózgerdi me dep oılaımyn. Qazir el arasynda muǵalimdikten góri tabystylaý ózge mamandyqqa umtylý jaǵy basym. Qazirginiń shaldary burynǵysha «muǵalim bol» dep bata bermeıdi, qazir «prokýror bol, general bol» dep bata berýi múmkin. Prokýror, generalyń bylaı tursyn, naryq zamanynyń tabıǵatyna sáıkes «bıznesmen bol» degen de tilek aıtylyp jatady. Biz bul kásipterdiń qaı-qaısysyn bolsyn jamandaýdan aýlaqpyz. Bári el ıgiligine qyzmet etetin, kóptiń kádesine jaraıtyn sharýa. Áıtse de, ózimiz shákirt tárbıelegen, bilim oshaǵyn basqarǵan adam bolǵan soń, bizge muǵalimniń muńy, muǵalimniń jan dúnıesi ózgeden góri jaqynyraq. Demek qaı qoǵamda da muǵalimniń mártebesi bıik tursa eken deımiz.
Iá, ustazdarǵa degen kózqaras, qyzmetine beriler baǵa týraly san ret aıtylǵan. Al az aıtylyp júrgen, jarytyp jazylmaı jatqan taqyryp mektepterde er muǵalimderdiń azaıýy. Er azamattar daǵdarystyń daýyly sharpyǵan, naryqtyń ur-toqpaǵy eseńgiretken búgingi zamanda kúnkóristiń qamymen júr. Úıdegi tárbıe tolaıym áıelderdiń moınynda. Tárbıe bastaýy bastalatyn shańyraqtaǵy sypat osyndaı bolǵanda, mektepke barǵanda da kóretin kúni sol.
– Kúndelikti ómirden alynǵan tájirıbege qaraǵanda jas jetkinshekterge tálim-tárbıeniń negizgi aýqymdy bóligi 12 jasqa deıin berilýge tıisti, – deıdi muǵalim Ramazan Baqytov, – dana halqymyz «jastaı bergen tárbıe jas qaıyńdy ıgenmen birdeı» dep tegin aıtpaǵan. Kez kelgen jas órimniń boıyna sińirer tárbıe talshyqtary osy jasqa deıin qalyptasyp úlgeredi. Odan soń óz aldyna arna tapqan aǵysty ózgertý qıyn. Al tárbıege eger tolyq otbasy bolatyn bolsa, ata-analardyń ekeýi de qatysýy shart. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda amal joq. Oń-solyn jańa tanyp kele jatqan jas ulandar áke degen asqar taýdyń aıbaryn, onyń kúlli obrazyn jaqsy jaǵynan tanyp, bilse ǵana kókireginde er adam týraly ózgeshe tanym qalyptasady. Taǵdyrdyń jazýymen jalǵyz ananyń tárbıesinde ósip kele jatqan balalarǵa múlde qıyn. О́ıtkeni otbasy, oshaq qasyndaǵy tárbıe názik jandy áıeldiń paıymymen, ustanymymen, ómirge degen kózqarasymen beriledi de, jasóspirim jartylaı ǵana tálim alady. Osydan baryp qımyl-qozǵalysy, ádeti, uıańdyǵy, aınalasyndaǵylarǵa kózqarasy, tanym-túısigi áıelge uqsaıtyn erler paıda bolady.
Shynynda er balalar áke tárbıesin kórýi kerektigi kúnniń shyǵatyndyǵy tárizdi aınymas aqıqat dúnıe. Búgingi beınesin saraptaǵanda, keshegini eske alamyz. О́ıtkeni ótkenge – demeý, búginge – qýat. Burynǵynyń aqsaqaldary as pen toıǵa besikten beli jańa shyqqan nemeresin nege ertip bardy deısiz. Jaqsy men jaısańnyń janǵa dárý izgi áńgimesin jas kókirekke toqytý úshin. Úlkenniń úlgisin taný úshin. Qos ýysyn toltyryp, qulaq asatyp otyryp, tárbıeniń talshyqtaryn ón boıyna sińirý úshin. Mine, ótkenniń tárbıesi.
– Balalar aldymen, áke tárbıesin kórgeni jón. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» demeı me? Bala asqar taý ákeniń otbasy qorǵaýshysy, asyraýshysy, arqa súıeri ekendigin kórip ósse, erteń sol mindettiń qamytyn kıetin bolady. Jasyratyny joq, búginde jalǵyzbasty ananyń tárbıesine qarap qalǵan jas tolqyn kóp. Sondyqtan tolyq máninde tárbıe ala almaı jatyr. Bul kemshilik erteń aldan shyǵatyndyǵy daýsyz. Keshegi ótpeli kezeńniń ókpek jeline shydaı almaǵan azamattarymyz otbasyn asyraýǵa qaýqarsyz bolyp qalǵandyǵyn nesine jasyramyz. Sodan baryp shańyraqtar shaıqalady. Al ákeniń qamqorlyǵyn, tálimdi tárbıesin kórip ósken azamattar esh ýaqytta da otbasyn tastap, balasyn jetim etpeýge tıis, – deıdi psıholog Irına Terenteva, – al, mektepterde muǵalimder arasynda er azamattardyń azdyǵy týraly kópten beri aıtylyp keledi. Bul ózi shyn mánindegi úlken problema. Onyń týyndaýyna, túpki sebebine keletin bolsaq, áne bir tusta muǵalimderdiń tabysy az boldy, onyń ústine muǵalimderdi qosalqy sharýaǵa jegý tym kóp. Aıtalyq, kóshe tazalaý kerek bolsa, sypyrǵyshyn ustap shyǵatyn kim? Mánsiz konserttiń bıletin kimge tyqpalaıdy? Áldebir bos zaldy toltyrý qajet bolsa, taǵy da eki ókpesin qolyna alyp muǵalim júgiredi. Bul azdaı, qazir muǵalimderge qoıylatyn talappen birge qosalqy jumystar da mólshersiz kóbeıip ketti. Qajetti, qajetsiz qaǵaz toltyrýdan qajıtyn muǵalimniń kúndelikti sabaqqa daıyndalýǵa da murshasy joq. Sonda ol qaı ýaqytta kitaphanaǵa barady, óz bilimin qaıtyp kóteredi. Qazir muǵalimderdiń jalaqysy birshama táýir. Múmkin endigi arada olqylyqtyń orny tolatyn shyǵar.
Mine, mekteptegi er adamdardyń azaıýy týraly muǵalimder men psıhologtardyń pikiri osyndaı. Saraptaı kelgende, bir arnada toǵysatyn kózqaras neni kórsetedi? Bul eń aldymen, bala tárbıesine er adamdardyń barynsha qajettiligi. Solaı bolǵanda ǵana qoǵamymyzda áıel pishindes, áıel qylyqty erler azaımaq. Erler erlerge laıyq is-áreketterimen kóriner edi.
– Pedagogıkalyq oqý oryndaryna baryp jatqan jastarymyz da kóp emes qoı, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenova, – Aqmola oblysyndaǵy bilim oshaqtarynda 15010 muǵalim jumys istese, sonyń 2830-y ǵana er muǵalim. Árıne bala tárbıesi úshin er muǵalimderdiń róli joǵary ekenin túsinemiz. Biraq ókinishke qaraı, joǵary oqý ornyn bitirgen azamattardyń kóbi mektepte jumys isteýge bara bermeıdi.
Osy shetin máseleni sheshý jaıyn qoǵam bolyp oılastyrsaq, bir qareketin jasasaq jón bolar edi.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
