О́kinishke qaraı, bul eńbek dástúri úzilýge shaq qalyp, keıingi kezde ǵana qaıta túleýge kóshti. Qazir óńirde qant qyzylshasyn ósirýge erekshe kóńil bólinip otyr. Ásirese jeke sharýalardyń qyzylsha daqylyn ósirýge yntasy joǵary. Onyń mysalyn oblystaǵy tátti túbir tanaptarynyń kólemi jyl saıyn artyp kele jatqanynan baıqaýǵa bolady.
Qant qyzylshasyn ósirýge bel sheshe kirisken sharýashylyqtyń biri – Aqsý aýdanyndaǵy «Kvıtko» sharýa qojalyǵy. Qyzylaǵash aýylyndaǵy mańdaıaldy ujymdardyń qataryndaǵy qojalyq daqyl egilgen tanaptardyń kóleminen buryn, odan alynatyn ónimniń sapasy men ónimdiligine basa nazar aýdaryp otyr. Sondyqtan bolar, qojalyqtyń tátti túbir alqaptarynan jınalǵan ónim kólemi jyl sanap joǵarylap keledi eken. Máselen, 2016 jyly ár gektardan 500 sentner qant qyzylshasy jınalsa, byltyr bul kórsetkish 600 sentnerge jetken.
– Bıylǵy meje gektarynan 700 sentner bolady dep otyrmyz. Buǵan tolyq negiz bar. Ekken tuqymymyz sapaly, sýarý, kútip-baptaý jumystary, tyńaıtý ádisteri tolyqtaı ári ýaqtyly jasaldy. Jaǵdaıymyz jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi, bul ónimdilikke de paıdasyn tıgizip jatyr, – deıdi qojalyqtyń basshysy Aleksandr Kvıtko.
Jalpy, aýyl sharýashylyǵy salasynyń memleket qoldaýynsyz alǵa basýy qıyn. О́ıtkeni bul saladaǵy jumys birjaqty, kesimdi jospar aýqymyna syımaıdy. Ári túrli táýekelder men syrtqy jaǵdaılardyń yqpalyna da ushyraýy kádik. Mysaly, egistik jumystary kezindegi janar-jaǵarmaı baǵasynyń kúrt qymbattaýy, tuqym sapasy men qoljetimdiligi de jeke sharýanyń, tipti tutas sharýashylyqtyń bir ózi sheshetin másele emes. Dál osy jerde memlekettiń qolushyn sozýy zańdy. Elimizde jyl saıyn sharýalardy qoldaýǵa arnalǵan jeńildetilgen qarjylyq qoldaý baǵdarlamalary men tómendetilgen baǵadaǵy janar-jaǵarmaımen qamtý ońtaıly júrgizilip keledi. Munyń syrtynda sharýaǵa tehnıkalyq kómekten bólek, ǵylymı negizdegi zamanaýı jańalyqtardy qoldanysqa engizý jóninen de keńes berý dástúri qalyptasqan. Bul dıqandardyń tuqym tańdaýy men jerdi kútip-baptaýdaǵy tájirıbesin arttyryp, mol ónimge az shyǵynmen qol jetkizýge jol ashyp otyr. Iаǵnı jeke sharýa men jergilikti ákimdikterdiń araqatynasy kóktemgi tuqym, tyńaıtqysh alý men tehnıkalyq qoldaý jumystarynan bastalyp, kúzdegi jınalǵan ónimdi zaýytqa ótkizý, taza ónimdi sýbsıdııalaýǵa deıingi aralyqta jalǵasyp, bite qaınasyp jatyr.
Aqsý aýdanynda da bul baǵyttaǵy jumystar nátıjeli. Aýdan boıynsha tek qana tátti túbir ósirýshilerdiń jaǵdaıyn jasaýǵa negizdelgen 6 birdeı servıstik-daıyndaý ortalyǵy jumys isteýde. Osy ortalyqtarda alqaptardaǵy jumystardy keshendi túrde atqaratyn 51 zamanaýı tehnıka bar. Naýqan kezinde aýdan sharýalaryna kómekke attanýǵa ázir turady.
Jalpy, Aqsý aýdany boıynsha egilgen qant qyzylshasynyń ónimdiligi joǵary. Byltyr óńir sharýalary 56 800 tonna tátti túbir jınaǵan eken. Bıyl bul kórsetkish 71 000 tonnadan asady degen senim bar. Júrgizilgen agrotehnıkalyq sharalar men sapaly tuqym ónimge kepildik beredi. Onyń ishinde tuqym sapasynyń mańyzy zor. «Kvıtko» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Aleksandr Kvıtkonyń alqaptarynda Fransııadan ákelingen qyzylsha tuqymy sebilgen eken. Bul sorttyń salmaǵy aýyr, qanttylyǵy da joǵary kórinedi. Buıyrsa, jınalǵan tátti túbirdiń qanttylyǵy 22 prosentten kem bolmaýy tıis. Demek, Aqsý topyraǵynda ósken qyzylsha qantynyń dámi álemdik óndiristegi quraq qantynyń quramymen salystyrǵanda áldeqaıda tátti ári tabıǵı bolady.
Aıtpaqshy, aýdandaǵy Qyzylaǵash sý qoımasyn qalpyna keltirý jumystary qyzý júrip jatyr. Osy nysan iske qosylsa, ólkedegi sýarmaly jerdiń sanaty da artpaq. Qazir shólirkep jatqan 7 myń gektar sýarmaly jerge jan biter edi. Bul jer qant qyzylshasyn egýge taptyrmaıtyn tanapqa aınalmaq. Budan bólek, aýdanda ırrıgasııalyq júıelerdi jóndeýge qomaqty qarjy bólingen. Bıyl 5,9 mlrd teńge ıgerilýde. Nátıjesinde sýarmaly jerdiń kólemi ulǵaıyp, egistik alqaptardyń da úlesi kóbeımek.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
