Bes prezıdenttiń qatysýymen ótken tarıhı basqosýda jańa basymdyqtar men mindetter aıqyndaldy

Qazaqstan usynystary qashanda utymdy

Elbasy Nursultan Nazar­baev osydan 25 jyl buryn ózi bastamashy bolǵan qordyń qaty­sýshy memleketteri basshy­larynyń sammıtinde utym­dy usynystaryn ortaǵa saldy. Aldymen qordyń uıym­das­tyrýshylyq qurylymyn tár­tipke keltirý men basqarý júıesin avtomattandyrýǵa de­ıingi is-sharalar aýmaqtyq aýqymnan shyǵyp ketken Aral máselesin biryńǵaılaýy tıis. Nursultan Nazarbaev, Gýr­ban­gýly Berdimuhamedov, Shav­kat Mırzııoev, Emomalı Rah­mon, Sooronbaı Jeenbekov qa­byl­daǵan qujatta Qazaqstan ta­ra­py­nyń ózge de usynystary kó­rinis tapty.

Jalpy, ótken shırek ǵasyrda Araldyń máselesine baılanys­ty qorǵa qatysýshy memleketter kórpelerine qaraı kósilip, shama-sharqynsha qarjy bólip kel­se, olarǵa qosa dúnıejúzilik qar­jy ınstıtýttary, jekelegen memleketter qarjylaı jár­dem etti. Araldyń taǵdyry ja­ıynda aldymen dabyl qaǵyp, eko­logııalyq apattyń zardabyn Birik­ken Ulttar Uıymynyń min­berine deıin jetkizgen biz­diń elimizdiń janaıqaıyn álemdik qoǵamdastyq estidi.

Arnaıy baǵdarlamalar qa­byl­danyp, qarjy quıyla basta­ǵan soń Aral aýmaǵynyń tirshi­ligine qan júgirip, teńiz ulta­nynan sý kete bastaǵan ýaqyt­ta údere kóshe bastaǵan el tu­raq­tady. Búginde Araldyń sýy sarqylǵanymen, aınala­daǵy eldi mekender artezıan qu­dyq­tarynan atqylaǵan sapaly aýyz sýmen qamtylǵan. Aýyl­dar, aýdan ortalyqtary gazdan­dyrylyp, tezek terip, sekseýil shabatyn kún de kelmeske ketti. Bul da bolsa shatqaıaqtaǵan eko­logııalyq jaǵdaıǵa demeý bolýda. Balyq sharýashylyǵy qalpyna kele bastady. Buryn eńbekkerleri talaı shyǵarmaǵa arqaý bolyp, óndiristik balyq óndirýdiń bıik satysyna shyqqan balyqshylar osydan 15-20 jyl buryn birer kılo balyqqa zar bolsa, qazir jylyna 8 myń tonna balyq aýlanýda. Mine, berekeniń bastaýy.

Oramy kelgende dál osy máselelerdi jetildire túsý – Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna qatysýshy memleket basshylarynyń mereıtoılyq sammıtiniń ózegine aınaldy. Al Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Túrikmenstanǵa sapary shaqyrýshy taraptyń basshysymen kezdesýden bas­talǵan bolatyn...

Sý deńgeıi – 42 metr

Qazaqstan Prezıdenti Halyq­­aralyq Araldy qutqarý qory­nyń quryltaıshy memle­ketteri basshylarynyń otyrysynda sammıttiń Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń 25 jyl­dyǵy qarsańynda ótýiniń sımvoldyq máni zor ekenin aı­typ, osy jalpyóńirlik mańyz­dy basqosý alańynyń alǵash­qy kúnderinen bastap mun­da Aral teńizi men Aral aı­maǵynyń kúrdeli áleýmet­tik-ekonomıkalyq, sý sha­rýa­shylyǵy jáne ekologııalyq máselelerin sheshýge ba­ǵyt­talǵan jumystardyń at­qary­lyp jatqanyn atap ótti.

– Araldy qutqarý qory ha­lyqaralyq deńgeıde belsendi jumys júrgizýde. Sonyń arqa­synda Aral óńirine álemdik qo­ǵamdastyq pen halyqaralyq qarjy ınstıtýttary tarapynan aıtarlyqtaı kómek kórsetilip keledi. Bizdiń birlese jumys istegenimizdiń arqasynda bul qor Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy janyndaǵy baqylaýshy mártebesine ıe boldy, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan Prezıdenti Orta­lyq Azııadaǵy transshekaralyq sý resýrstary óńirdegi halyq­tardyń ortaq ıgiligi ekenine toq­taldy, sondaı-aq osy aımaq­taǵy memleketterdiń barlyǵy tıimdi sheshimder izdestirip, ońtaıly ıdeıalar men naqty jobalar usynyp jatqanyn aıtty.

– Túrikmenstannyń basta­masy boıynsha Birikken Ult­tar Uıymynyń deńgeıinde Aral aımaǵy elderine arnal­ǵan BUU-nyń Arnaıy baǵdar­lamasyn qabyldaý má­selesi qarastyrylýda. Tájik­stan­nyń usynysy boıynsha Birik­ken Ulttar Uıymynyń Bas As­sambleıasy 2018 jyldan bas­tap «Sý – ornyqty da­mý kózi» atty halyqaralyq is-qımyl­dyń onjyldyǵyn ja­rııa­lady. О́zbekstan bıyl­ǵy maý­sym aıynda Tash­kentte Orta­lyq Azııanyń halyq­aralyq eko­lo­gııalyq forýmyn joǵary deńgeıde ótkizdi. Qyr­ǵyzstannyń bastamasy boıyn­sha Birikken Ulttar Uıymy qu­ry­lymdarynyń qoldaýymen «Shý jáne Talas ózenderiniń bas­seınderine arnalǵan is-qımyl­dardyń strategııalyq baǵdar­lamasy» ázirlendi, – dedi Qazaq­stan basshysy.

Nursultan Nazarbaev Qa­zaq­stannyń osy baǵytta belsendi jumys atqaryp jatqanyn aıtyp, elder delegasııalaryn bıylǵy 10-12 qazanda Astanada óte­tin Transshekaralyq sý aǵy­ny men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi BUU konvensııasyna múshe taraptar keńesiniń segizinshi sessııasyna qatysýǵa shaqyrdy.

Qazaqstan Prezıdenti bir­lesken is-qımyldyń arqasynda qol jetkizilgen oń nátıjelerge arnaıy toqtaldy.

– «Syrdarııa ózeniniń arna­syn retteý jáne Aral teńizi­niń soltústik bóligin saqtaý» aý­qymdy jobasyn júzege asyrý nátıjesinde Syrdarııa ózeniniń tómengi salasyndaǵy ekologııalyq jaǵdaı eleýli túrde jaqsardy. Soltústik Aral qalpyna kelip, onda sý­dyń deńgeıi 2010 jyldan beri turaqty túrde 42 metrlik kór­setkishti ustap tur. Sýdyń tuz­dylyǵy tómendep, teńizdiń qo­rektik bazasy, ósimdikter men janýarlar dúnıesi qal­py­na kelýde. Aral teńiziniń qazaq­standyq bóligindegi mıkroklımat pen áleýmettik jaǵdaı jaqsardy. Balyq óńdeıtin birqatar kásip­oryn ashylyp, olardyń ónimi shetelge eksporttalýda, – dedi Memleket basshysy.

Nursultan Nazarbaev shaǵyn quramda ózekti problemalardyń, uıymnyń tıimdiligin arttyrý­ǵa jáne birlesken kúsh-jigerdi úılestirýge baǵyttalǵan Ha­lyqaralyq Araldy qutqarý qo­ry mindetteriniń egjeı-teg­jeıli talqylanǵanyna nazar aý­daryp, Qazaqstan usynǵan sharalarǵa arnaıy toqtaldy.

– Qordyń qazirgi ıns­tı­týttarynyń negizinde Ha­lyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń uıymdastyrýshy­lyq qurylymy men sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý qajet. Aral teńizi basseıniniń sý resýrstaryn basqarý júıe­sin avtomattandyrýdyń, bó­lý­diń, esepke alýdyń, monıtorıng jasaýdyń, sonyń ishinde olardyń sapasyn jaqsartýdyń ýaqyty keldi. Qazirgi jaǵ­daı­da Ortalyq Azııanyń halyq­ara­lyq sý-energetıkalyq konsor­sıýmyn qurý máselesine qaı­ta oralýdyń mańyzy zor. Halyq­aralyq Araldy qutqarý qory­nyń Atqarýshy komıtetin el­derimizdiń birine turaqty orna­las­tyrý máselesin qarastyrý kerek, – dedi Qazaqstan Pre­zı­denti.

Memleket basshysy bú­gin­gi kezdesý halyqaralyq aý­qym­daǵy mańyzdy oqıǵa bolyp sanalatynyn jáne sý resýrs­tary men ekologııa máseleleri boıynsha óńirlik kooperasııa úderisine tyń serpin beretinin atap ótti.

– Biz munda jańa ba­sym­dyqtar men mindetterdi anyq­tadyq. Ortalyq Azııanyń or­nyqty damýy men órkendeýi úshin bul máselelerdi sheshýdiń mańyzy asa zor. Sondyqtan munyń bári bizdiń ári qaraı birlesip úılesimdi is-qımyl jasaýymyzdy talap etedi. Men Qazaqstannyń árqashan da óńirlik yntymaqtastyq má­se­leleri jóninde dáıekti ári senimdi áriptes ekenin jáne solaı bolyp qala beretinin nyq senimmen aıtqym keledi, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Jańa tehnologııalardy qoldaný usynyldy

Memleket basshysy Ha­lyq­­­­­ara­­lyq Araldy qutqarý qory­­­­nyń quryltaıshy memle­­ket­teriniń basshylary otyry­sy­nyń qorytyndysy boıynsha birlesken baspasóz máslıhatyn ótkizdi.

Qazaqstan Prezıdenti jýrnalıster men resmı delegasııalar músheleriniń aldynda sóı­legen sózinde Túrikmenstan Pre­zıdentine dástúrli qo­naq­jaı­lylyq kórsetkeni úshin rıza­shylyq bildirip, sam­mıt­­tiń joǵary deńgeıde uıym­das­tyrylǵanyn atap ótti.

– Bul kezdesýimizdiń álemniń barsha musylman qaýymy úshin qasıetti Qurban aıt merekesinen keıin ótkizilýiniń sımvoldyq máni zor. Osy múmkindikti paı­dalana otyryp, baýyrlas halyq­tarǵa baq-bereke, beıbit ómir, amandyq tileımin, – dedi Nur­sultan Nazarbaev.

Memleket basshysy Aral daǵ­darysy adamzat tarıhyn­daǵy eń iri ekologııalyq apat­tar­dyń biri bolyp sanalatynyn atap ótip, 50 jyl ishinde teńizdiń aýmaǵy 9 ese kemip, sý kólemi 30 ese azaıǵanyn aıtty.

– Jyl saıyn Aral teńiziniń keýip qalǵan ultanynan jelmen birge 80 mıllıon tonna ýly tuz kóteriledi. Bul tuz shańdy daýylmen Batys Eýropadan Gımalaıdyń shyńdaryna deıin myńdaǵan shaqyrymǵa taralyp, adamdardyń densaýlyǵyna jáne elderimizdiń ekologııalyq júıesine zardabyn tıgizýde, – dedi Memleket basshysy.

Nursultan Nazarbaev Aral aımaǵynyń ekologııalyq jaǵ­daıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan Halyqaralyq Araldy qorǵaý qorynyń quryltaıshy mem­le­ketteriniń kúsh-jigerin qol­daý úshin taraptardyń osy prob­lemamen aınalysatyn dúnıe­júzilik qoǵamdastyqqa, Birik­ken Ulttar Uıymyna, barlyq Qorlar men bankterge júgingeni jón dep tapqanyn atap ótti. 

– Biz óz tarapymyzdan qor­­dyń jumysyn jetildi­rýge ýaǵdalastyq. Barlyq máse­le­lerdi, sonyń ishinde eskirgen sheshimderdi, sondaı-aq qordyń barlyq basqarýshy jáne atqa­rýshy organdarynyń qyzmetin taldaý máselesin shaǵyn quram­da ashyq talqyladyq, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Memleket basshysy sý shy­ǵy­nyn 50-60 prosentke qysqar­typ, ónimdilikti 4-5 ese artty­ratyn tamshylatyp sýarý sııaq­ty zamanaýı tehnologııanyń já­ne sýarýǵa qoldanylatyn sýdy únemdi paıdalanýdyń mańyz­dy­lyǵyn atap ótti.

– Zamanaýı ǵylymı usta­nym­darǵa negizdelgen óte ma­ńyzdy usynystar boldy. Mysa­ly ekologııalyq jaǵdaıdy jaq­sar­týǵa septigin tıgizetin ári aýyl sharýashylyǵynda malǵa jem daıyndaýdyń kózi bola alatyn, sondaı-aq tuzdyń kóte­rilýin boldyrmaıtyn, tuzǵa tózimdi jasyl kóshetter otyr­ǵyzý máselesi aıtyldy, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan Prezıdenti usy­nystardyń bári sammıttiń kom­mıýnıkesinde bekitilgenine toq­talyp, túrikmen tarapy bar­­lyq usynystardy jı­naq­taıtynyn, al atqarýshy komıtet aldaǵy is-qımyldardyń naqty josparyn ázirleıtinin atap ótti.   

Jıyn sońynda Memle­ket basshysy taraptardyń sý sharýa­­shylyǵy, óńirdiń sý-ener­getıkalyq jáne ekologııa­­­lyq aspektileri jónindegi usta­nym­daryn jaqyndastyrý másele­lerin egjeı-tegjeıli talqy­laǵanyn atap ótip, Qazaq­stan ótken kelissózderdiń nátı­je­lerin joǵary baǵalaıtynyn aıtty.

Aral – yntymaqqa zárý aımaq

Halyqaralyq Araldy qut­qarý qorynyń ótken jyldaryna az-maz sholý jasap ótsek, 25 jylda taǵdyrly teńizge baı­lanysty qabyldanǵan taǵ­dyr­sheshti sheshimder nátı­jesiz bolǵan emes. Biraq jýr­nalıster aldynda О́zbekstan pre­zı­denti Shavkat Mırzııoev Túrik­menbashy sammıtiniń kelis­sózderi ońaıǵa soqpaǵandy­ǵyn aıtyp qaldy. О́ıtkeni 2009 jyldan beri qorǵa qatysýshy memleketter basshylarynyń basy quralmaǵan. Ári tartyp, beri jyǵýlar, ishki ustanym­dar ýaqyt tizginin tejeı alsyn ba? Onyń ústine, Qyrǵyzstan tarapy qor jumysyna beıtarap qarap, ony Sooronbaı Jeenbekov qordyń sol kezdegi jumysy Qyrǵyzstannyń múd­delerine sáıkes kelmeýimen túsin­dirdi. Biraq aldaǵy ýaqyt­ta uıym jańǵyrar bolsa, qor jumysyna belsene qatysa­tyn­dyqtaryn málimdedi.

Al Túrikmenstan men Tá­jik­stan taraptary qordyń qa­lyp­ty jumysyna múddelilik bildirdi.

Saıyp kelgende, eli­miz ege­mendikke jetken jyl­dar­daǵy eleń-alańda Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazar­baev­­tyń Aralǵa baılanys­ty alań­daý­shylyǵy joǵary ná­tıje berip otyr. 

HAQQ Qazaqstandaǵy atqa­rý dıreksııasynyń dırektory Bolat Beknııazdyń aıtýynsha, Soltústik Araldy retteý jobasy aıasynda birqatar ekolo­gııalyq máselelerdiń túıini tar­qatylǵan. Syrdarııanyń sý ótkizý qýaty arta túsip, jaǵa­laý, ózen arnalary shegen­del­gen. Iаǵnı sýdyń ysyrap bol­maý­yna barlyq jaǵdaı jasal­ǵan.

– Qazaqstan tarapynan Kók­aral bógeni salynǵan soń Sol­tústik Araldaǵy sý deńgeıi 42 metrge kóterildi. Araldyń tarıhynda sýdyń eń bıik deńgeıi 53 metr bolǵanymen, qazirgi shamasynyń ózi 27 sharshy kılometr sý jınaqtaýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa, sýdyń tuz­dylyǵy tómendegeni balyq­qa da jaıly. Qazirgi ýaqytta balyq­shylar ata kásipterine ora­lýda. Tipti aýlanǵan balyq eks­portqa shyǵarylyp jatyr. Endi osy kúıimizden de aıy­rylyp qalmaý úshin Qazaq­stan Prezıdenti usynǵan avto­mat­tandyrý júıesin tezirek iske qosqan durys. Bul sam­mıt bes memlekettiń yntymaq­tasty­ǵyna serpin berýi tıis, – deıdi B.Beknııaz.

Al dıreksııanyń sý resýrs­­­tary departamentiniń jetek­shisi Ámirhan Kenshimov Qa­zaqstan tarapy usynǵan sý­dy únemdi paıdalaný júıesi, bir­lese basqarý, konsorsıým qurý ýaqyt talaby ekendigin aıtady.

О́z kezeginde belgili ınjener ǵalym Narıman Qypshaqbaev shırek ǵasyrda atqarylǵan ju­­mystar nátıjesinde Aralǵa baı­­lanysty qaýiptiń beti qaıt­­qandyǵyn aıtyp otyr. Syr­­darııanyń boıynda KSRO kezin­de salynbaǵan bógetter turǵy­zylǵan. Sýdy retteý, negiz­siz shyǵynǵa jol bermeý men únemdeýdiń amaldary jasalǵan.

– Sý – tabıǵattyń teńdessiz yryzdyǵy. Adamzattyń tir­shi­liginde sýdyń paıdasy altyn men kúmisten de joǵary tur. Eń bastysy, bir ózenniń taǵdyryn bir memleket jeke-dara sheshe almaıdy. Dál osy arada yntymaqtastyq, aýyzbirshilik qajet. Ony Elbasy únemi aıtyp keledi. Sondaı-aq kórshiles memleketter ózenniń bastaýynda turǵandyǵyn maldanyp, bura tartý pıǵylynan arylý kerek. Oǵan Qazaqstan tarapy usynyp otyrǵan sý júıesin basqarýdy avtomattandyrý járdem etedi. Sonda ǵana Syrdarııa sýynyń Aralǵa quıǵanǵa deıingi arnasy tolyq baqylaýda bolady, – deıdi N.Qypshaqbaev.

Sarapshylardyń aıtýlaryna qaraǵanda, búginde Syrdarııa ózeniniń jyldyq qory 37 mlrd tekshe metrdiń shamasynda. Al tutynýshy memleketterdiń Syr sýyna suranysy 50 mlrd tekshe metrden asyp ketken.

Saıyp kelgende, N.Qyp­shaq­­baevtyń aıtýynsha, álem elderin Ortalyq Azııa mem­le­­ket­teriniń Araldyń taǵ­dy­ryn qalaı sheshetindigi qyzyq­tyrýda. О́ıtkeni jer betindegi 360 memleketaralyq ózenniń qaı-qaısysynda da osy tektes qıyndyqtar týyndaýy múm­kin. Sondyqtan Araldy qutqarý shara­larynan basqalar da sabaq alýǵa beıil.

Babalarymyz ejelden sý­dyń da suraýy bolatynyn beker aıtpaǵan. Damyǵan óndiris, óristegen ekonomıka, halyq sanynyń artýy bolashaqta da sýǵa suranysty arttyra túspek. Al baýyrlas elder Araldyń máselesin ózara senimdilikpen, dostyq pıǵylmen, adal úles arqyly sheship almasa bolmaıdy. Halyqaralyq Araldy qutqarý qory qatysýshy memleket­teri basshylary sammıtiniń de kózdegeni osy. Prezıdentter qol qoıǵan kommıýnıkede bul máseleler taıǵa tańba basqan­daı kórsetilgen. Jańa zamanda ózgelerden bir shelek sý alýdyń ózi múmkin bolmaıtyndyǵyn taraptar tolyq túısingendeı.

Serik ÁBDIBEK,

«Egemen Qazaqstan» –

Túrikmenbashydan