Kezinde «Washington Post» gazeti Stıv Djobs týraly Ýolter Aızaakson jazǵan bıografııalyq týyndyny ártúrli turǵydan oqýǵa bolatynyn, atap aıtqanda, kompıýterler zamanyndaǵy ónimderdiń aldymen jeke adamnyń qural-saımanyna, al kele-kele qosalqy bólshekterine aınalǵan ǵajap kezeńniń tarıhy retinde oqýǵa da, ııa bolmasa «Apple»-diń sharyqtaý shegi men keri ketken tustaryndaǵy adamdar arasyndaǵy dostyq pen laýazymdyq qarym-qatynastardyń kúıregen kezeńin sıpattaıtyn oqýlyq retinde de qarastyrýǵa bolatynyn jetkizgen edi. Al álgi týyndyǵa óz mádenıetimizdiń turǵysynan qaraıtyn bolsaq, onyń máni halqymyzdyń «Talapty erge nur jaýar» degen taǵylymdy naqylynyń semantıkalyq aıasyn jan-jaqty ashatynyna kózimiz jetedi.
Aıtsa aıtqandaı-aq, ozyq oıly, aqyl men parasaty kemel, qolynan kelmeıtini joq sheber de isker, ıkemdi de ilkimdi jandardy kóre qalsaq, olardy segiz qyrly, bir syrly dep, ózimizge de, ózgelerge de úlgi etip, dáriptep júretinimiz jasyryn emes. Sosyn dál sondaı besaspap tulǵalardyń basqa órkenıetterde de barshylyq ekeni daý týǵyzbaıdy. Máselen, óz týyndylarynyń ózegine dál sondaı áıgili alyptardy arqaý etken amerıkalyq qalamger Ýolter Aızaaksonnyń kúlli álemge tanymal, ataqtary jer jarǵan keıipkerleriniń qatarynda aqparattyq-kommýnıkasııa tehnologııalar salasynda ǵajap ıdeıalardy sonshalyqty jyldamdyqpen iske asyryp qana qoımaı, olardyń sheksiz múmkindikterin de shegine jetkize ushtap, nátıjelerin kompıýterler ǵana emes, alaqandaı ǵana zamanaýı aıfondarǵa syıǵyzǵan, ony kúlli álemge qoljetimdi etip ketken, ókinishke qaraı, 56 jasynda ómirden ozǵan Stıv Djobs tur.
Sondyqtan bul kúnde zamanaýı ǵylymı jańalyqtardy, onyń ishinde sıfrlyq tehnologııalardy ekonomıkanyń kúlli salasyna endirýdi jappaı qolǵa alyp ári rýhanı jańǵyrý kezeńin bastan ótkerip jatqan egemen elimiz úshin de, ortamyzda júrgen jasampaz jastarymyz úshin de Stıv Djobs murasynyń alatyn orny, iskerlik ómir tájirıbesi men kózdegen maqsatyna jetpeı tynbaıtyn qaısarlyǵy – qaıtalanbas úlgi-ónege ári tereń taǵylymdy qundylyqtar.
Bizder sonymen qatar, Stıv Djobsta jumyr basty pendege tán kemshilikter bolmady deýden múlde aýlaqpyz. О́ıtkeni ondaı kemshilikter ár adamnyń boıynan tabylady ǵoı. Alaıda Stıv Djobstyń sábı kezinen bastap, ózgelermen aralaspaı, tomaǵa-tuıyq kúı keship, ózimen-ózi ońasha bolýdy qalaıtyndyǵynyń basqa syrynyń bar ekenin bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Al Ýolter Aızaakson bolsa, munyń astaryn tap basyp, dál tapqan. Ol Stıvtiń ózimen de, alys-jaqyn týystarymen de, jumystaǵy áriptes-seriktesterimen de san márte suhbat júrgizip, sonyń nátıjesinde onyń minez-qulqyndaǵy keıbir jumbaq ta bulyńǵyr syrdyń basty sebebi onyń asyrandy bala bolǵandyǵynda jatqanyn ári bul qasiretti shyndyqty onyń ózgelerden emes, ózin asyrap alǵan ógeı ata-anasy, Pol men Klara Djobstardan tym erte, tipti sábı kezinde estigendiginde ekendigin dóp basqan. Aızaakson óziniń oıly týyndysynda Stıvtiń sanasyn ýlap, sheksiz muńǵa batyrǵan álgi shyndyq pen «nege?» degen jaýapsyz suraqtyń onyń qyr sońynan qalmaı, júregine sher bop baılanyp, tipti dúnıeden ozǵansha bir sát te tolastamaı, úzdiksiz oı-sanasyn kemirip kelgenin óte dáıekti dáleldegen.
Al álgi shyndyqtyń astaryna odan da tereńirek boılasaq, Stıv Djobstyń bıologııalyq ata-anasy, sırııalyq aýqatty musylman otbasynan shyqqan Abdýlfattah Jandalı (Abdulfattah Jandali) men katolıkter otbasynan shyqqan amerıkalyq boıjetken Djoan Shıbldyń (Joanne Shieble) tastandy náresteniń aldynda tıtteı de kúnási joq ekenin baıqaımyz. Sebebi Djoannyń ákesi óte qatygez ári katolık dinin berik ustanǵan adam bolǵandyqtan, qyzyn musylman arabqa berýge úzildi-kesildi qarsy shyǵady ári eger qyzy tilin almaıtyn bolsa, ony bir tıynsyz qaldyratynyn eskertip, shekten tys qorqytyp tastaǵan. Sodan da bolar, odan ári esh amaly qalmaǵan Djoan ákesine aıaǵynyń aýyr ekenin bildirmes úshin, Vıskonsındegi ata-anasynyń mekeninen aýlaqtap, San Fransısko qalasyna qonys aýdarady da sol qalada bosanyp, nárestesin sábıler úıine tapsyrýǵa májbúr bolady. Djoannyń panasyz qalǵan ulyn aldymen bir aýqatty otbasy asyrap almaqshy bolady, biraq olar artynan ul emes qyz bala kerek degen jeleýmen náresteden bas tartady. Endi ony orta bilimi de joq, biraq eski kólikterdi jóndeýden ótkizip, olardy qaıta satýmen kúneltip júrgen avtomehanıktiń otbasy asyrap almaqshy bolady. Biraq Djoan olarǵa ulyn kolledjde oqytsa ǵana ruhsat beretinin aıtyp, shart qoıady. Sóıtip álgi shart tolyq zańdastyrylǵannan keıin bolashaq ǵulamany Pol men Klara Djobstar asyrap alady da, sábıge Stıven Pol Djobs degen at qoıyp, qujattaryn rásimdeıdi.
Jasóspirim Stıv eseıe kele, ógeı ákesiniń kásip isteıtin garajyn jıi jaǵalap, onda jóndelip jatqan kólikterdiń elektrondyq júıeleriniń qyr-syryn uǵa bastaıdy. Kele-kele álgi garajǵa Stıvtiń ózimen attas ári múddeles dosy ári bolashaq «Apple 1»-diń quryltaıshylarynyń biri Stıv Voznıak ta jıi tóbe kórsetip, olar ártúrli jobalardy ortaǵa salyp, uzaq aqyldasatyn. Bul kezdesýler birte-birte óz jemisin de bere bastaıdy. Qos ónertapqyshtyń ónimderi satylymǵa shyǵyp, olardyń endi qoldary da uzaryp, qarjy múmkindikteri de molaıa túsedi.
Zamanaýı tehnologııalardyń búgingi damý dınamıkasynyń bıiginen qarasaq, qos Stıv jınastyrǵan «Apple 1» kompıýteriniń alǵashqy nusqasy joǵaryda atalǵan jupyny ǵana garajda jasalyp edi degenge dál qazir bireý sense, bireý senbesi anyq. Sonymen qatar, bıograf Ý.Aızaakson keltirgen dáıekti derekterden kórip otyrǵanymyzdaı, Stıv Djobstyń ýnıversıtet turmaq, kolledjdi de bitire almaı, oqýdan shyǵyp qalǵany da adam sengisiz oqıǵa. Biraq tereńirek zer salsaq, ol álgi oqý ornyn darynsyzdyǵynan emes, unatpaǵandyǵynan tastap ketken bolatyn. Sóıtip kreatıvti oılaý júıesi eshkimge uqsamaıtyn daryn ıesi Stıv Djobstyń zamanaýı tehnololgııalardy oılap taýyp qana qoımaı, olardy úzdiksiz damytýǵa degen sheksiz qushtarlyǵy, sonymen qatar óndiristen shyǵatyn ónimderdiń qoljetimdiligimen qatar olardyń syrtqy sıpatynyń tutynýshynyń qalaýynan shyǵatyn estetıkalyq dızaınmen kómkerilýin de tynymsyz qadaǵalap otyratyn zerektigi de onyń tabysyn eseleı túsedi. Onyń ústine, Stıv Djobs pen Stıv Voznıak sol kezdegi aqparattyq-kommýnıkasııa tehnologııalar salasyndaǵy álemge áıgili korporasııalarymen tek qarym-qatynas ornatyp qana qoımaı, olardyń ınfraqurylymdarymen de jete tanysyp, olardyń zamanaýı ónimderin áldeqaıda jetildirýge bolatynyna tıtteı de kúmándary bolmaǵan.
«Aqyl aýysady, yrys juǵysady» demekshi, Stıv Djobs ózge óndiris oryndarynan kórgen utymdy ıdeıalardy sanasyna birden toqyp alatyn jáne olardy burynǵydan beter jetildire túsýge jáne sonyń nátıjesinde múlde jańa ónimder shyǵarýǵa bolatynyna da óte senimdi edi. Ol endigi jerde Stıv Voznıaktan bólinip, óziniń jeke kompanııasyn qurýǵa bel baılaıdy da, «Apple»-di ýaqytsha tastap shyǵady. О́ıtkeni onda júre berse, Stıv Voznıaktiń kóleńkesinde qalyp qoıatynyn ol jaqsy bildi. Sosyn Stıv Djobsqa tynym bermegen qozǵaýshy kúshtiń taǵy biri onyń oıyna qonaqtaǵan «Bizdiń maqsat tek aqsha jasaý emes, keremet buıymdar shyǵarý» sııaqty jasampaz ıdeıa bolatyn. Sonymen qatar, Stıv Djobsqa tereń oı tastaǵan ǵulama qylqalam ıesi Pablo Pıkassonyń da yqpaly bolǵany anyq baıqalady. О́ıtkeni Pıkassonyń: «Jaqsy sýretshiler kóshiredi, al myqty sýretshiler urlaıdy» degen ómir shyndyǵynan alynǵan kekesindi ıýmoryna silteme jasaı otyryp, Stıv Djobstyń: «Bizder jaqsy ıdeıalarǵa kez bolsaq, árqashan ilip alatynbyz jáne muny uıatqa sanamaıtynbyz» degen sózderin bıograf Ý. Aızaakson oqyrmandarynan jasyrmaıdy. Alaıda Stıv Djobs solaı degen eken dep, ony ury boldy deýden múlde aýlaqpyz. О́ıtkeni Stıv Djobs – jaqsy ıdeıalardy qabyldap qana qoımaı, olardy ári qaraı damytýdyń naqty tetikteri men utymdy joldaryn tapqandyqtan, 1980 jyldary onyń jalpy aktıvi 1 trıllıon 79 mıllıard dollardy quraǵan-dy jáne 2008 jyly Stıv Djobstyń áriptesteriniń ishinen shyqqan mıllıonerlerdiń sany 300-ge jetedi.
Deı turǵanmen, Pablo Pıkassonyń joǵarydaǵy qısyndy paıymy shyndyqtan múlde alys emes edi, óıtkeni ondaı qubylys kúndelikti ómirde óte jıi kezdesedi ári zamanaýı tehnologııalar men ómirdiń san-salasyndaǵy ozyq ıdeıalardy urlaý tek jeke tulǵalardyń arasynda ǵana emes, transulttyq irgeli kompanııalar men korporasııalar arasynda da, tipti álemniń oza damyǵan alpaýyt memleketteriniń arasynda da jıi ushyrasatyn qubylys ekeni ótirik emes.
Sonymen Stıv Djobs óziniń strategııalyq josparlaryn óte qysqa merzim ishinde iske asyryp úlgerdi. Muny jer júzi moıyndaıdy. Ol bas-aıaǵy 40 jyldyń ishinde jeke tutynýshylarǵa arnalǵan kompıýterler, anımasııalyq fılmder men mýzykalyq ónimder, sondaı-aq zamanaýı uıaly telefondar men portatıvti kompıýterler men sıfrlyq prınterler shyǵarý salasynda alty ındýstrııalyq revolıýsııa jasady. Ǵulama tulǵa ınnovasııalyq, ónertapqyshtyq qabilet jaǵynan da, qoldanbaly oılaý júıesiniń aýqymdylyǵy men tereńdigi nemese kreatıvti oılaý júıesin ınjenerlik sheshimmen ushtastyra bilýde de aldyna jan salmaǵan edi. Onyń ústine kez kelgen básekede Stıv Djobstyń tehnologııalyq ónimderine tán basymdyqtyń eń bastysy Djobs týyndylarynda jumsaq ónimder (kompıýterlik baza jıyntyǵy, kompıýterlerdi qalaı paıdalaný týraly nusqaý, t.s.s.) men qatty ónimder (kompıýterdiń fızıkalyq bólshekteri, sıfrlyq elektronıka, elektrondyq komponentter, t.s.s.) únemi birin-biri tolyqtyryp, qosaqtalyp júredi. Sondyqtan da onyń fırmalary óndiretin zamanaýı týyndylardyń tehnologııalyq basymdyǵy ózge kompanııalar men fırmalardyń ónimderinen oq boıy ozyq turady ári kez kelgen naryqta ótimdi. Sonymen qatar Stıv Djobstyń rýhanı qýaty ózgelerdiń mysyn basyp turatyndyqtan, kez kelgen naryqta onyń zamanaýı ónimderi ózgelerdiń aldyn orap ketetin. Munyń basty sebebi Stıv Djobs qalyptastyrǵan ınjenerlik-dızaınerlik toptar men kásibı mamandardyń adamı sapasynyń joǵarylyǵymen baılanysty bolǵandyqtan, básekeles tulǵalardyń eshqaısysy onyń shańyna da ilese almaıtyn.
Sóz sońynda Ý.Aızaakson ashqan S.Djobstyń bıografııasyna baılanysty taǵy bir ashy syrǵa silteme jasaǵan artyq bolmas. Ol mynaǵan saıady. Stıv Djobs 2004 jyldyń jazynda Aızaaksonǵa telefon shalyp, óziniń bir máselemen kelip ketetinin jáne múmkin bolsa, úıde emes, syrtta áńgimelesýin ótinedi. Onyń ústine olar birin-biri 1984 jyldan bastap biletin, óıtkeni Stıv ony óziniń jańa ónimderiniń tanystyrylymyna shaqyryp turatyn. Biraq bul jolǵy Stıv Djobstyń buıymtaıy jazýshyǵa oǵashtaý kórindi, óıtkeni jazýshydan ol óziniń bıografııasyn jazyp berýdi ótingen bolatyn. Bul kezde jazýshy Ý.Aızaakson Bendjıamın Franklınniń bıografııasyn jaryqqa shyǵaryp, endi Albert Eınshteınniń ómirbaıanyn jazýǵa kirisken bolatyn. Onyń ústine sol jyly Stıv Djobs bar bolǵany 49 jasta ǵana bolatyn. Sondyqtan Aızaakson oǵan bıografııa jazýǵa áli erterek bolar, bul máselege Stıvtiń zeınetke shyqqan kezinde, ıaǵnı 10 nemese 20 jyldan keıin oralýǵa keńes beredi. Biraq arada bir jyl ótken kezde, 2009 jyly Aızaaksonǵa Stıv Djobstyń áıeli Lorın Paýell telefon shalyp: «Eger Stıv týraly kitap jazatyn bolsańyz, qazir bastamasańyz tym kesh bolady. О́ıtkeni Djobs densaýlyǵyna baılanysty osymen ekinshi ret demalysqa shyǵyp otyr. Ol maǵan búgin obyryna dárigerlerdiń operasııa jasaıtynyn aıtty. Sosyn ol rakpen aýyratynyn búginge deıin jasyryp kelipti», deıdi.
Djobstyń naýqasynyń munshalyqty asqynyp ketkenin bilgen soń, Aızaakson kitapty birden bastap ketedi. Sonymen, kelesi 3 jyldy artqa tastap, kólemi 600 betten asatyn taǵylymdy ǵumyr týraly salıqaly týyndy 2013 jyly Nıý Iork, London, Toronto, Sıdneı jáne Nıý Delı qalalarynda qatar jaryq kórgen boıda kóp tırajben satylymǵa shyǵyp, kúlli álemge jappaı tarap ketken bolatyn.
Maqalany osymen aıaqtaı kele, bul týyndyny aǵylshyn tildi túpnusqacynan tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń bel ortasynda júrgen elimizdiń jastary tutas oqyp, taǵylymdy ǵıbrat alsa jón bolar edi degim keledi. О́ıtkeni aqparattyq-kommýnıkasııa salasyna qatysty tolyqqandy derekkózderimen tanysyp qoımaı, Ý.Aızaaksonnyń týyndysynan IT salasyn meńgerýdi murat etip júrgen kez kelgen azamat atalǵan salanyń eń sony termınologııasymen tanysa alatynyn, demek adamzat bolashaǵynyń sıfrlyq tehnologııamen sabaqtas bolatynyn jete seziner edi demekpin. Endeshe, iske sát, qadirli halaıyq!
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Halyqaralyq Joǵary mektep Ǵylym
akademııasynyń akademıgi
