Eń joǵarǵy zań kúshi bar qujat

Materıaldyq turǵydan alǵanda ol eldegi memle­ket­tik qurylymdar, jeke adam­nyń quqylary men mindet­teri, memleket pen jeke adam aralaryndaǵy qoǵam­­dyq qatynastar men ókilettik­terdi aıqyndaıtyn bar­lyq quqylyq normalardyń negizgi ózegi bolyp tabylady. Sondyqtan Konstıtýsııany el turǵyndary men memle­ket arasyndaǵy qarym-qa­ty­nastardy aıqyndaıtyn kelisimshart dep te baǵalaýǵa bolady.

Barlyq elderdiń kons­tı­týsııalarynyń mátinderi ártúrli bolǵanymen negizgi sıpaty halyq bıligin qam­tamasyz etýge, sonymen bir­ge el azamattarynyń qu­qy­ǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Álem­degi konstıtýsııalar mátin­deriniń ishindegi úzdik­teri eldiń maqtanyshy bolyp sanalady. Al álsiz mátinder sol memleket turǵyndary­nyń bir-birinen bólektenýine, ishki jaýlyqtyń týýyna soqtyrady. Konstıtýsııa kóp jaǵdaıda eldegi burynǵy saıa­sı rejimniń buzylyp, jańa qatynastardyń ornaǵanyn kórsetý jáne onyń qandaı bolmaǵyn aıqyndaý úshin jasalady.

Qazaqstanda Konstıtýsııa alǵash ret 1926 jylǵy 18 aq­panda qabyldandy dep esep­teledi. Bul kezde qazaq ataýy da joq, halqymyzdyń «kırgız» atalyp, 1920 jyly avtonomııa bolyp qurylǵanda ol Qyrǵyz AKSR bolyp RKSFR-dyń quramyna engen. Halqymyzdyń aıtýly tul­ǵalarynyń biri Sáken Seı­fýllınniń «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» degen bastamasymen halqymyzdyń óz ataýy qaıtarylyp, 1926 jylǵy avtonomııalyq respýb­lı­kanyń Konstıtýsııasyna alǵash ret qazaq­ dep jazyl­ǵan. Osy Konstıtýsııa Qazaq­standaǵy basqarý joldaryn, memlekettik qurylysty, saıası rejimdi, memlekettik bılik organdarynyń quryly­­myn, atqarýshy bılik organ­­­daryn bekitti. Saılaý quqyǵy­nyń, bıýdjettik quqyqtyń negiz­gi bastaýlary belgilendi. Osy Konstıtýsııaǵa sáı­kes Qazaqstan RSFSR quramyn­daǵy tolyq quqyqty respýblıka bolyp tanyldy.

Sol kezde qoldanysta bolǵan latyn álipbıimen ja­zylǵan ekinshi Konstı­­týsııa 1937 jyldyń 26 naý­ry­zyn­da Keńesterdiń Búkil­qazaq­standyq H tótenshe sezinde qabyldanyp, 1978 jylǵa deıin 41 jyl qol­danysta boldy. Bul Kons­tı­týsııa Qazaqstan­dy to­lyq­qandy odaqtas res­pýb­lık­a dep tanytqan, ma­ńyzy zor qujat edi. Onda Qazaqstan aýmaǵynyń Qazaq KSR kelisiminsiz óz­ger­til­meı­tin­digi de atap kór­setil­gen (16-bap). 1961 jyly N.Hrýshev qazaq jerin ból­shek­tep, soltústiktegi bes oblysty RKSFR-dyń quramyna qosýdy kózdegende qas­qa­ıyp qarsy turǵan qazaqtyń aımańdaı azamaty Jumabek Táshenov osy Konstıtýsııaǵa súıengen.

Bul Konstıtýsııa 11 bólim men 125 baptan turdy. Onda «KSRO Konstıtýsııasy­nyń 14-babynan tys Qazaq KSR óziniń egemendik quqyq­taryn tolyq saqtaı otyryp, memlekettik bılikti ózdigi­nen júzege asyrady» delin­gen de sózder boldy. 1937 jyl­dyń Konstıtýsııasynda ekonomıkalyq, saıası qor­ǵanys salalary boıynsha ózara yqpaldastyqty iske asyrý maqsatynda bas­qa da teń quqyly respýblıka­lar­men erkin túrde odaqtasýǵa quqylyǵy (13-bap), joǵar­ǵy respýblıkalyq jáne mem­lekettik bıliktiń jergilikti organdary qalyptastyra­tyn, zańnamany júzege asyrý, memlekettik jáne qoǵam­dyq tártipti jáne de azamattar quqyǵyn, salyq salý t.b. máselelerdi qorǵaý bo­ıynsha respýblıka saıasatyn júrgizý quqyqtary bekitilgen (19-bap).Sonymen qatar sot pen prokýratýra júıesi qamtylǵan. Halyq sottary aýdan azamattarynyń tarapynan qupııa saılaý jolymen jalpy, tikeleı jáne teń saılaý quqyǵy negizinde saılanyp, sot isin júrgizý qazaq tilinde, al basqa ult ókil­deri shoǵyrlanǵan aýdandar­da olardyń ana tilderinde júrgizilýi tıis bolǵan.

Qazaq jerinde ómirge kel­gen úshinshi Konstıtýsııa 1978 jyldyń 20 sáýirinde bekitildi. Bul Konstıtýsııany IH shaqyrylǵan respýb­lı­ka Joǵarǵy Keńesi óziniń ke­zekten tys VII sessııasynda qa­byl­dady. Sosıalıstik mu­rat­ty maqsat etip, kommý­nıs­tik qoǵamnyń dińgegi bolý­ǵa tyrys­­qan bul qujat elimiz óz táýel­sizdigin alyp, jańa Kons­tıtýsııa qabyl­daǵan 1993 jyl­ǵa deıin qoldanysta boldy.

Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýsııasy 1993 jyly 28 qańtarda HII sha­qyrylǵan Qazaqstan Jo­ǵarǵy Keńesiniń IH sessııasynda qabyldandy. Al Qazaq­stannyń qazirgi qoldanystaǵy Konstıtýsııasy 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyq­tyq referendýmmen qabyldan­dy. Qabyldanar aldynda ol búkilhalyqtyq talqylaý­ǵa usynylyp, oǵan 3 mln-daı adam qatysyp, olar 33 myńnan artyq talqylaý jasady. Osynyń nátıjesin­de 30 myńdaı usynys pen pikir jarııalandy, sonyń ishinde 55 bapqa 1100 qosymsha men túzetý engizildi. Ata zańymyz kúshi­ne engennen beri oǵan tórt ret ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi. Sonyń ishinde 1998 jyly 19-bap­qa túzetý engizildi, olar Prezı­denttiń, Parlament depý­tat­­tarynyń saılaný me­rzimi men ókilettigin qaıta qaraý­d­y qamtydy. Sondaı-aq mem­lekettik qyzmetkerlerdiń joǵary jasyn shekteý alynyp tastaldy. Sondaı-aq Má­ji­liske saılanatyn 10 depýtat partııalyq tizim boıynsha proporsıonaldyq júıemen saılanatyn boldy. Bul saılaý kórigin qyzdyryp, halyqtyń demokratııalyq ózgerister­ge belsene qatysýyna jol ashty. Alaıda bul ózgeris 2007 jyly engizilgen ózge­ris­termen alynyp tastalyp, Májilis depýtattary en­digi jerde tek partııalyq tizim­men proporsıonaldyq júıe boıynsha saılanatyn boldy. Bul ózgeristiń de ózindik jetistikteri boldy. Eldegi demokratııalyq ıns­tıtýttardyń biri – partııa­lyq júıe jetildirilip, bel­sendiligin arttyrdy.

Osy 2007 jyly engizilgen tolyqtyrýlar men ózgerister Parlamenttiń mártebesin de arttyrdy. Endigi jerde Premer-Mınıstrdi parlament bekitetin boldy. Sony­men qatar osy engi­zilgen ózgerister arqyly QHA-nyń mártebesi arttyryl­dy. Arnaıy engizilgen kvo­taǵa sáıkes Assambleıa óz quramy­nan Májilistiń 9 depýtatyn saılaý quqyna ıe boldy.

Qoldanystaǵy Konstı­tý­sııaǵa 2011 jáne 2017 jyl­d­ary da ózgerister men tolyq­tyrýlar engizilip, ol jetil­dirile tústi. Máselen, 2017 jylǵy ózgerister qo­ǵam­dy demokratııalandyrý isin kúsheıtip, halyq bı­ligin nyǵaıta túsýge, par­la­menttiń rólin, úkimettiń prezıdenttik basqarý nysany aldyndaǵy derbestigi men jaýapkershiligin arttyrýǵa, Astana qalasynyń sheginde qarjy salasy boıynsha aıryqsha quqylyq rejim engizýge baǵyttaldy.

Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»