Qoǵamnyń AES-ke degen kózqarasy ártúrli. Tipti ǵylym men tehnıka damyǵan HHI ǵasyrda oǵan degen kúdiktiń basym bolýy qyzyq. AES-ten alynatyn energııanyń basymdyǵy taıǵa tańba basqandaı kórinip tursa da, ondaǵy qaýipsizdik máselesiniń túbegeıli sheshilmeýi keıbir elderde AES salýdy kidirtip tur. Soǵan qaramastan AES-ter áli kúnge deıin iri, arzan energııa kózi bolyp qala berýde.
Atomdy beıbit maqsatta paıdalaný isi boıynsha sóz qozǵaǵanda aldymen oıǵa oralatyny – AES. AES-pen kún kórip otyrǵan elder eń aldymen onyń ekologııalyq tıimdiligi jaǵynan jáne ekonomıkalyq paıdasy turǵysynan qaraıdy. Japonııadaǵy Fýkýsıma apaty men Chernobyl qasiretinen keıin atomdyq energetıka óndirisin toqtatý máselesi qozǵalǵanymen odan tolyq bas tartý múmkin bolmaı otyr. О́ıtkeni iri óndiris oshaqtary jańǵyrmaly energııa tolyq saltanat qurǵanǵa deıin AES-ke táýeldi.
AES óndiretin elektr energııasynyń ózindik quny dástúrli elektr stansalarynan alynatyn energııaǵa salmaqty básekeles bola alady. Jalpy, atomnan alynatyn energııanyń basty basymdyǵy, ony óndirý barysynda atmosferaǵa aerozol men parnıktik gaz taramaıtynynda.
Atom energetıkasy yqtımal apattar kózi bolsa da onyń damýy birneshe sebepke baılanysty toqtamasy anyq. Eń basty argýment, AES arzan energııa kózi ári kómirtegi otyn qoldanysyn birtindep azaıtady. Damyǵan ǵylymı-tehnıkalyq bazasy bar elder úshin AES qazirdiń ózinde energııanyń qaýipsiz ári ekologııalyq taza energııa óndirisiniń birden-bir kózi retinde qalyp otyr.
Jalpy AES salýdan buryn, onyń aldyn ala tabylǵan, kepildi sheshimi bolýy tıis. Bul sheshim atom energetıkasynan alynatyn mol energııanyń artyǵyn energııa jetispeýshiligi seziletin aımaqtarǵa jetkizý logıstıkasyna, AES qurylysyn qaýipsiz aımaqqa salýǵa jáne basqa da jaǵdaıattarǵa tikeleı baılanysty. Bul máselelerge qatysty naqty, kepildi sheshim qabyldanbasa, ony salýdyń máni bolmaıdy.
Atom reaktorynan alynatyn energııa kólemi jaǵynan kómir energetıkasy men gıdroenergetıkadan keıingi úshinshi orynda tur. Energııa óndiretin AES-tiń sany jaǵynan AQSh alda kele jatyr. Bul eldiń qoldanysynda barlyq qýatyn qosa eseptegende 100 GVt-qa jetetin 103 energoblok jumys istep tur. Al qýaty jaǵynan kóshbasshylyq oryn Fransııada. Fransııadaǵy 59 energoblok dúnıe júzindegi barlyq atom energııasynyń 75 prosentin quraıdy. Álemniń 31 elinde 440 atom reaktory jumys istep, 370 GVt elektr energııasyn óndirip shyǵarady. Ulttyq óndirisinde elektr energııasynyń 78 prosentin atomdyq energetıkadan alatyn Fransııa AES-ten bas tartpasy anyq. Japonııada 55 ıadrolyq energoblok óndiriste paıdalanylady. Bul AES-ter teńiz jaǵalaýynda, seısmıkalyq belsendi aımaqtarda turǵyzylǵan.
Otyz jyl buryn Chernobylde oryn alǵan apat eshkimniń esinen shyǵa qoımaǵany ras. Chernobyl apatynan KSRO elderi ǵana zardap shekpedi, odan taraǵan radıoaktıvti bult kóshkini álemdi sharpydy. Osydan keıin Batys Eýropa elderi AES salýdan bas tarta bastady. «Atom energııasy óndirisinde apat qaıtalanýy múmkin» degen kúdik halyq arasynda jańa AES salýǵa qarsylyq týǵyzyp keledi. Japonııadaǵy Onagava jáne Fýkýsımada oryn alǵan apattar bul qarsylyqty odan ári kúsheıtip jiberdi.
Qazaqstan da AES salý jolaıryǵynda tur. AES-tiń saqtandyrý sharalaryn qoldanbasa, qandaı qasiret keletinin kórsetip bergen apattar Japonııada da oryn aldy. Keıingi zertteýlerde bul apattyń adamnyń qateliginen oryn alǵany aıtylyp júr. Eger AES qurylysy, onyń jumysy mamandar eseptelgen dáldikpen júrgizilip, jospardan aýytqymasa bul apattar oryn almas edi degen oryndy pikirler aıtylýda.
Aıta ketetin jaıt, AES-ter salyna bastaǵan ýaqyttan beri jyl saıyn olardyń negizi bolyp tabylatyn reaktorlar qaýipsizdigi kúsheıtilip keledi. Qaýipsizdik sharalary qatańdanyp, burynǵy AES-terdiń reaktorlary zamanaýı jańa reaktorlarǵa aýysty. Nazar aýdaratyn máselelerdiń biri – radıoaktıvti qaldyqtardy ýtılızasııalaý. Bul – AES-i bar terrıtorııasy kishi memleketter úshin óte ózekti másele. AES-ten shyqqan qaldyqtardy qanshalyqty qaýipsiz saqtaımyz dese de, eshkim olardyń uzaq ýaqyt qaýipsiz bolýyna kepil bermeıdi.
Qazaqstandaǵy atom energetıkasynyń alǵashqy qarlyǵashy – Mańǵystaý atom-energetıkalyq kombınaty (MAEK). Aqtaý qalasynda ornalasqan ol búginde jabylǵan AES-ter sanatyna jatady. MAEK 1972-1999 jyldar arasynda jumys istedi. Onyń álemdegi basqa AES-terden negizgi ereksheligi energııa alý kózi ǵana emes, sonymen birge túbektegi halyqty taza aýyz sýmen qamtamasyz etetin qyzmetine qatysty edi. Derekterge súıensek, MAEK qoldanysta bolǵan jyldar ishinde táýligine 120 myń kýb metr taza aýyz sý aıdaǵan. Iаǵnı, ol ashy sýdy halyq tutynatyn taza aýyz sýǵa aınaldyratyn súzgish atomdyq qurylǵysy bar, álemdegi jalǵyz AES bolǵan. 1997 jyly halyqaralyq konsorsıýmnyń qatysýymen MAEK-ti birtindep toqtatý týraly sheshim shyqty. Qazir osy MAEK-tiń negizinde túbekti elektr energııasymen, jylýmen jáne taza aýyz sýmen qamtamasyz etetin 3 JES istep tur. Elimizde jańa AES salý týraly másele kóterile bastaǵan kezde, ony MAEK negizinde salý týraly usynystar tústi. Alaıda elektr energııasynyń elimizdiń batysynda emes, shyǵystaǵy tapshylyǵyn eskere otyryp, qurylysy salynýy múmkin AES orny 2014 jyly Kýrchatov qalasy dep bekitildi.
О́tken jyly MAGATE-niń (Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik) «ozyq energetıkalyq keleshek úshin ıadrolyq energetıka áleýeti» sessııasynda Qazaqstan ókili Batyrjan Qarakózov Qazaqstanda AES salynýy-salynbaýy týraly sheshim 2018 jyldyń sońyna deıin naqty belgili bolady dep jarııalaǵan edi. Qazaqstan AES salýdy zertteý barysynda MAGATE-niń standarttary men usynystaryn basshylyqqa ala otyryp, ony ornalastyrýdy qajet etetin eki oryndy belgiledi. Energetıka mınıstrliginiń sol kezdegi málimetinshe, bul eki orynnyń biri – burynǵy Semeı ıadrolyq polıgonyna jaqyn Kýrchatov qalasy. Al ekinshisi – Qaraǵandy oblysyna qarasty Balqash qalasyna jaqyn ornalasqan Úlken aýyly. Biraq AES-tiń ornalasý jerin anyqtaýdan ózge qurylysy bastalǵanǵa deıin sheshilýi tıis máseleler jeterlik. Naqtylaı aıtqanda, onyń ekologııalyq táýekeli men paıdasyna, ekonomıkalyq tıimdiligi men mýltıplıkatıvtik áserine, elge kerekti energııadan artqan kólemin jınaqtaıtyn qýat kózderine, suranysy bar elderge tasymaldaýǵa, jalpy kómirge baılanyp otyrǵan qazaqstandyq energetıka óndirisine tıgizer yqpalyna qatysty máseleler sheshimin tabýy tıis.
Osy arada AES-ti salýǵa ketetin qarjylyq shyǵyn qandaı kólemde bolýy múmkin degen saýal týyndaıdy. Álemde salynǵan AES qurylystaryna jumsalǵan qarajat kólemi kem degende 5 mlrd dollar shamasynda. Máselen, Belarýs eki reaktorlyq blokty AES qurylysyn salý úshin Reseıden 9 mlrd dollar nesıe alyp, ústine ózderi 1 mlrd qosqanyn esepke alsaq, onyń bir reaktoryn iske qosý úshin qansha ketetinin boljaý qıyn emes. Degenmen óndiriletin artyq energııany satyp alatyn rynok anyqtalmasa, oǵan qarjy quıatyndar jobadan tartynary anyq. Elimizdiń Energetıka mınıstrliginiń AES qurylysynyń esebin uzaq jyldar talqylaýynyń bir ushy osynda jatyr. Tek bir nárse aıqyn, eger AES iske qosylsa, elektr energııasynyń quny arzandaıdy. Bul básekelestikke JES pen JEK qanshalyqty shydas bere alatyny belgisiz.
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»
