– Jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn órkendetý máselesi Memleket basshysynyń 5 jyl burynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan-dy. Alaıda meniń oıymsha, aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, ózge de jergilikti ókiletti organdar bul máselege oraı tıisti is-sharalardy júrgizbegeni kórinedi de turady. О́ıtkeni dalada jaıylyp júrgen mal kórinbeıdi. 2017 jyldyń 20 aqpanynda «Jaıylym týraly» Zań qabyldanǵan kezde de ájeptáýir betburys bolatyn shyǵar dep kútken edim, bul úmitim de aqtalmaı keledi. Otandyq mal sharýashylyǵyn órkendetýdiń tıimdi tásiliniń biri – jaıylymdardy bir júıege keltirý máselesi sozylyp barady, – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, keń-baıtaq elimizdiń dalalyq alqaby jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn damytýǵa óte qolaıly. Buǵan Túgel Ospanuly týyp-ósken, eńbek etip júrgen Shalqar aýdanynan tıisti dáıekter keltirdi.
– Shalqar jer kólemi aýqymdy, negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysatyn óńir. Onyń bir sheti Yrǵyzben jalǵassa, ekinshi qaptalynda Qyzylordanyń Aral aýdany ornalasqan. Ústirtke qaraı Baıǵanın, batysynda Muǵaljar aýdandary. Al óńirdiń ońtústik-shyǵysy О́zbekstanǵa qarasty Qaraqalpaqstan Respýblıkasymen shektesedi. 62 myń sharshy shaqyrym aımaqty alyp jatqan ólke tórt túlik mal ósirý úshin taptyrmaıtyn qonys. Alaıda osy múmkindik tıimdi paıdalanylmaı júr, – dedi budan ári T.Mánbetjan.
Elden kelgen azamat maldy jaıylymda baǵýdyń artyqshylyqtaryna toqtaldy. Bul jerdi tozdyryp, shańyn shyǵaryp, tabıǵatty búldirý emes. Kerisinshe, shóptiń malǵa juǵymdy azyq bolatyn kezin qalt jibermeý degen sóz. Jazda shaýyp alyp, qajet kezinde malǵa beretin jem-shóptiń kólemi de shekteýli. Oǵan qosa, aldyn ala ázirlengen azyq maldyń qarnyn toıǵyzar, alaıda nárli de sapaly bola bermeıdi. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymynda mal jaıylymda júrip jeıtin ósimdiktiń 123 túri bolatyny dáleldengen. Iаǵnı jaıylǵan kezdegi qorekti bordaqylaý kesheninde beriletin rasıon aıyrbastaı almaıdy. Eń dámdi, eń qunarly et keshende turǵan emes, jaıylǵan maldyń eti. Mine, maldy jaıylymda baǵýdyń artyqshylyǵy osynda.
Ár ósimdiktiń belgili bir ósip-jetilý merzimi, ony jaıylym retinde paıdalanatyn kez bolady. Sony zaıa ketirmegen jón, áıtpese, qunary joıylyp ketedi.
– Joǵaryda aıtqanymdaı, san túrli ósimdik pen shóptiń ósip-jetilý kezeńderi bir-birimen sáıkes kele bermeıdi, muny da eskergen jón. Mysaly, qońyrbas pen túıejapyraqtyń ósip-ónýi bir aıǵa da jetpeıdi. Ýaqyty kelgende tez qýrap ketedi. Demek, ony shuǵyl paıdalanyp, paıdaǵa asyrý kerek degen sóz. Al bulardyń azyqtyq qasıeti 1 jylǵa tatyrlyq desem qatelese qoımaspyn. Basty aıtaıyn degenim, osy máseleler edi, – deıdi keıipkerimiz.
Áńgimesiniń aıaǵynda Túgel Mánbetjan arnaıy keshen men qorada qımyl-qozǵalyssyz, aldyna tastalǵan qorekti kúıseı bergen maldan alynǵan et pen sútten góri, jaıylǵan maldyń ónimi áldeqaıda dámdi ári qýatty bolatynyna taǵy da ekpin túsirdi. Maldy múmkindigine qaraı jaıylymda baǵýdyń artyqshylyǵy men tıimdiligi óte kóp dep túıindedi.
Temir Qusaıyn,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy,
Shalqar aýdany
