Bulaı deýimizge naqty dálel de bar. Máselen, ónerkásiptegi óńdeýshi sektordyń úlesi 2010 jylǵy 31,8 prosentten 2017 jyly 41,3 prosentke, eksportta – 2010 jylǵy 27,9 prosentten 2017 jyly 32,3 prosentke artqan. Jalpy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy bastalǵaly beri, ıaǵnı 2010-2017 jyldar aralyǵynda elimizde jalpy somasy 6,6 trln teńge bolatyn 1148 joba iske qosylyp, 107 myń turaqty jumys orny ashyldy. Bir ǵana 2017 jyldyń ózinde jalpy somasy 1,9 trln teńgeden astam 120 joba júzege asyrylyp, 10 myńnan astam jumys orny quryldy. Al bıyl 850 mlrd teńgeniń 123 jobasyn iske qosý josparlanyp otyr. Onda 14 myńnan astam jumys orny ashylmaq. Resmı málimet sondaı-aq 2010 jyldan bastap 2017 jylǵa deıin óńdeýshi sektorǵa 29,4 mlrd AQSh dollarynan astam tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵanyn kórsetedi. Eger buryn (2005-2009 jyldarǵa) óńdeýshi sektorǵa tikeleı shetel ınvestısııasy jalpy aǵynynyń shamamen 7,4 prosenti tıesili bolsa, birinshi besjyldyqtyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 14 prosentke, ekinshi besjyldyqtyń basynan 20,8 prosentke deıin ósken.
Búginde ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń ekinshi bes jyldyǵy júzege asyrylýda. Bul asa kúrdeli jumysqa alǵashqy qadam 2010 jyly jasalǵan bolatyn. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń qabyldanýy bir jaǵynan ekonomıkany ártaraptandyrýdyń mańyzdy baǵyty, ekinshi jaǵynan jahandyq daǵdarys qubylystaryna qarsy keshendi shara retinde qarastyryldy.
Jalpy Qazaqstanda tutastaı ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn qolǵa alýdyń ózi batyl qadammen para-par edi. О́ıtkeni Memleket basshysy aıtqandaı, «Biz ınnovasııalyq-ındýstrııalyq sektordy taqyr jerden bastadyq». Dese de, eldik baǵyttyń durystyǵy birinshi besjyldyqtaǵy tabystarmen aıqyn bilindi, búginde joǵary ónimniń jetistikterin jurtshylyq sezine bastady. Indýstrııalandyrý sharapatynyń arqasynda iske qosylǵan nysandardan bıýdjetke trıllıondaǵan teńgeniń ónimderi tússe, jer-jerlerde qurylǵan jumys oryndary el ıgiligine qyzmet etýde. Bastysy, elimizdiń ekonomıkalyq qurylymyn ózgertýde mańyzdy qadam jasalyp, jahandyq ekonomıkanyń almaǵaıyp jaǵdaıynda daǵdarysqa qarsy den qoıýdyń teńdessiz tájirıbesin bastan ótkerdik. Nátıjesinde, Qazaqstanda alǵashqy besjyldyqtyń ózinde 770-ten astam kásiporyn iske qosyldy, sonyń arqasynda óńdeýshi ónerkásiptiń qurylymy ózgerip, otandyq ekonomıkadaǵy dástúrli, qýatty metallýrgııa, azyq-túlik ónerkásibine qosymsha jańa baǵyttar ashyldy. Qazaqstanda ındýstrııalandyrýdyń alǵashqy jyldary óńdeýshi ónerkásip ósiminiń qarqyny dástúrli óndirý salasynan alǵash ret asyp tústi. Iаǵnı 2011 jyldan bastap óńdeýshi sektordyń ósimi taý-ken óndirý salasyn basyp oza bastady. Soǵan oraı, Qazaqstan óńdeýshi ónerkásip sektorynyń naqty ósimi boıynsha Keden odaǵy elderi arasynda kóshbasshy elge aınaldy.
Negizinen 2010-2014 jyldary Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde birinshi kezeń iske asyryldy. Onda ındýstrııalyq damýǵa zańnamalyq, ınfraqurylymdyq jáne ınstıtýttyq negiz qalandy.
Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń alǵashqy besjyldyǵynyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda taý-ken óndirý salasynyń IJО́-degi úlesi 16,5 prosentke azaıdy. Al óńdeýshi sektorǵa tartylǵan tikeleı sheteldik ınvestısııalar el táýelsizdiginiń aldyńǵy jyldarymen salystyrǵanda 2,9 esege artty. О́ńdeýshi ónerkásip salasynda jańa ári mańyzy joǵary 28 sektor paıda boldy deıdi derek kózderi.
Indýstrııalandyrý enshisindegi alǵashqy 5 jylda-aq buǵan deıin Qazaqstanda óndirilmegen múlde jańa 400 ónim túri ıgerildi. Shetelderge eksporttalatyn taýarlar nomenklatýrasy 38 prosentke artty. Tehnologııalyq turǵyda kúrdeli sanalatyn otandyq taýarlardy shyǵaryp, ishki naryqta tutyný úlesi artty. Elimizdiń óńdeýshi ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi 1,6 esege ulǵaıdy. Jumysshylary joǵary bilikti, 75 myń turaqty jumys orny quryldy.
Indýstrııalandyrýdyń arqasynda elimizde ekonomıkanyń mashına jasaý, munaı óńdeý, elektr energetıkasy sekildi iri salalary damydy. Elimizdiń 7 óńirinde boı kótergen jańa jobalar qaıta ındýstrııalandyrý úshin tyń serpin boldy. Úkimet óńirlerde Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy damytýǵa qol jetkizip, ındýstrııalandyrý jobalary óńirdegi ósimge oń yqpalyn tıgizdi. Baǵdarlamanyń tıimdiligin eskere otyryp, ekinshi besjyldyqqa da qadam bastyq. Sóıtip Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy «Qazaqstan-2050» strategııasynyń uzaq merzimdi basymdyqtaryna, Qazaqstannyń álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi jónindegi tujyrymdamasyna sáıkes, sondaı-aq Prezıdent janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńesiniń XXVI jalpy otyrysynda Memleket basshysy bergen tapsyrmany oryndaý úshin jáne Prezıdenttiń «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý sheńberinde ázirlendi.
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń negizgi maqsaty – eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne óńdelgen taýarlar eksportynyń kólemin ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan óńdeýshi ónerkásiptiń básekege qabilettiligin yntalandyrý. Osyǵan qol jetkizý úshin birqatar mindet belgilendi. Aıtalyq, dástúrli sektorlardaǵy kásiporyndardy jańǵyrtý esebinen tıimdi bazalyq ındýstrııany qurýdy aıaqtaý, sala túzýshi iri jobalardy iske asyrý arqyly ındýstrııalyq ósýdiń jańa núktelerin qalyptastyrý, eksportqa baǵdarlanǵan tıimdiligi joǵary ındýstrııalyq kásipkerliktiń paıda bolýy jáne óz eńbeginiń ónimdiligin únemi arttyrý úshin jaǵdaılardy qamtamasyz etý, sonymen qatar ınnovasııalyq belsendi bıznestiń qatary artý úshin alǵysharttar jasaý.
Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń málimetine súıensek, ekinshi besjyldyqtyń da nátıjeleri kóńil qýantarlyqtaı. Mysaly, óńdeýshi ónerkásiptegi ónerkásip óndirisiniń kólemi 2017 jyl úshin 9,4 trln teńgeni qurap, 2016 jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 5,6 prosentke ósken. Al 2018 jylǵy qańtar-maýsymda óńdeýshi sektorda 4 922,5 mlrd teńgeniń ónimi óńdirilip, ótken jylǵy qańtar-maýsymmen salystyrǵanda 5,2 prosentke artqan, óńdeýshi ónerkásip óniminiń eksport kólemi 2017 jylǵy osy kezeńine 22,1 prosentke ósken. Al óńdeýshi ónerkásiptiń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııalar kólemi 532,8 mlrd teńgeni qurap, ótken jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 18,2 prosentke artqan. Mańyzdysy, qazirgi tańda kásiporyndarǵa júıeli qoldaý sharalaryn kórsetý nátıjesinde jańa óndirister engizý, qolda bar kásiporyndardy jańartý jáne ulǵaıtý júzege asyrylýda.
Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»
