28 Tamyz, 2018

Adamzattyń armany – ıadrolyq qarýsyz álem qurý

12180 ret
kórsetildi
10 mın
oqý úshin

Qazirgi tańda bizdiń elimiz álemdik antı­­ıadrolyq qozǵalystardyń kóshbas­shysyna aınalyp otyr. Adamzatty tol­­­ǵandyryp otyrǵan ıadrolyq qarý qaýpin seıiltýge kúsh-jigerin barynsha jumsap kele jatqan elimizdiń atalǵan saladaǵy kóshbasshylyq róliniń ha­lyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan moıyndalýyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń saýatty bas­tamalarynyń oń nátıjesi dep aıtýǵa tolyq negiz bar...

Adamzattyń armany – ıadrolyq qarýsyz álem qurý

Osydan 27 jyl burynǵy, ıaǵnı 1991 jylǵy 29 tamyzda Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen búkil álemge belgili Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylyp, úzdiksiz jarty ǵasyr boıy ıadrolyq jarylys jasalǵan tajal oshaǵynyń úni óshti. Bul adamzat ómirindegi asa mańyzdy tarıhı oqıǵa retinde qabyldandy. Qazaq halqyna aýyr qaıǵy-qasiret ákelgen Semeı polıgonynyń osylaısha zańdyq negizde óz jumysyn toqtatýy tek bizdiń elimizdiń ǵana emes, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń da tynysyn ashyp, ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa degen úmitti oıatty.

Al 2009 jyldyń 30 qazanynda Qazaqstan tarapy BUU Bas Assambleıasynyń Birinshi komıtetine 29 tamyzdy ıadrolyq qarýdan bas tartýdyń halyqaralyq kúni dep jarııalaýdy usyndy. Usynys qoldaý taýyp, sodan beri 29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde atap ótilip keledi. Bul usynystyń álemdik qoǵamdastyqtan qoldaý tabýy shyn máninde elimizdiń ıadrolyq qarýdy azaıtý, taratpaý máselesine qatysty batyl bastamalar kóterýine tolyq moraldyq quqyǵy bar ekeniniń moıyndalýyn bildiredi ári bizdiń álemdik qaýipsizdikti saqtaý baǵytyndaǵy qadamdarymyzdyń barsha adamzattyń izgi tilekterimen úndesetinin kórsetedi.

Táýelsizdiktiń jyly lebi ese bastaǵan sátte beıbitshilikten ózge joldy tańdamaı­tynyn Semeı polıgonyn jabý arqyly anyq ańǵartqan Qazaqstan álemdik qaýipsiz­dikti saqtaý, nyǵaıtý baǵytynda kóptegen sony, ómirsheń bastamalardy kún tártibine shyǵaryp, óziniń ustanymyna adaldyq tanytyp keledi. Elimizdiń atalǵan saladaǵy erik-jigeri, túpkilikti maqsaty Elbasy usyn­ǵan, halyqaralyq qoǵamdastyq qyzý tal­qylap, qoldaý bildirgen «Əlem. XXI ǵasyr» manıfesinde jan-jaqty baıandalǵany belgili.

Qazaqstannyń atalǵan saladaǵy qadamy, tushymdy usynystary jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy qysqartý, taratpaý jáne ony synaýdy shekteý isine qozǵaý salyp, nátıjesinde álem elderi ıadrolyq qaýip deńgeıin birshama azaıtýǵa bet bura bastady, dáliregi ıadrolyq qarýy bar alpaýyt memleketterdiń synaq alańdary tynyshtalyp qaldy.

Jalpy, Qazaqstannyń ıadrolyq qarý qaýpin azaıtý, ony qysqartý baǵytyndaǵy təjirıbesi Semeı polıgonynyń jabylýy­men tikeleı baılanysty. Muny biregeı qadam, álem tarıhyndaǵy erekshe oqıǵa desek qatelespeımiz. О́ıtkeni elimizdiń óziniń qolyndaǵy óte qýatty ıadrolyq qarýdy ustap turýǵa múmkindigi, ekonomıkalyq áleýeti jetetinine qaramastan odan sanaly túrde bas tartýy adamzat úshin aıtýly oqıǵa edi. Elbasy 2016 jylǵy tamyzda Semeı polıgonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq konferensııada sóılegen sózinde: «KSRO kúıregennen keıin, biz qýaty jóninen əlemdegi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq arsenalǵa ıelik etip qaldyq. Bizdiń terrıtorııamyzda 104 qurlyqaralyq ballıstıkalyq SS-18 («Satana») zymyrandary ornalasty. Olarǵa 1400 ıadrolyq oq tumsyq ornatylǵan bolatyn. Bizdiń aerodromdarymyzda 370 qanatty ıadrolyq zymyrandary bar 40 strategııalyq bombalaýshy TÝ-95 MS ushaqtary boldy. Bul Fransııanyń, Ulybrıtanııanyń jəne Qytaıdyń ıadrolyq kúshterin qosa alǵandaǵy əleýetten artyq bolatyn. Semeı polıgonynda ıadrolyq qarýdy óndirýge jəne jetildirýge daıyn turǵan qýatty ǵylymı-zertteý ınfraqurylymy qaldy. Buǵan qosa, Qazaqstan tabıǵı ýrannyń əlemdik qorynyń tórtten birin ıelene otyryp, ony baıytýdyń tolyq sıklyna, ıadrolyq otyn, reaktorlar men qondyrǵylar óndirisine ıelik etti», degen bolatyn. Mine, joǵarydaǵy derekterden sol kezderde Qazaqstannyń ıadrolyq memleket mártebesin saqtap qalý múmkindiginiń mol bolǵanyn kóremiz. Biraq biz ıadrolyq qarýǵa ıe el bolýdy jón kórmeı, jasampazdyq jolyn tańdadyq. Muny ıadrolyq qarýdan bas tartýdyń qazaqstandyq tájirıbesi, úlgisi dep tolyq aıta alamyz.

Elimizdiń ıadrolyq qarýdan azat bolý maqsatynda jasaǵan mańyzdy qadamy barsha adamzattyń, onyń ishinde halqymyzdyń arman-tilegimen úndestik tapty. Jarty ǵasyr boıy udaıy ıadrolyq qarý synaǵynan kóz ashpaǵan ultymyz ǵasyr tajalynan aýlaq bolýdy kóksep kelgen edi. О́z jerinde 456 ıadrolyq jəne termoıadrolyq zarıad synalǵan, onyń zardabyn jan-tánimen tartqan halqymyzdyń tajal oshaǵynan qutylý tilegi qýanyshqa oraı  is júzine asyp, berekemiz kirdi, abyroıymyz artty.

Polıgon mańynda turǵan 1,5 mıllıonnan astam otandastarymyzdy aýrý-syrqaý etken, densaýlyqtarynan aıyrǵan, olardyń bir bóligin ómirden erte ozdyrǵan ıadrolyq synaqtardan qalǵan jaranyń orny áli de syzdap aýyrady. Degenmen, elimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý jolyndaǵy batyl qadamdary dátke qýat, kóńilge medeý...

Jalpy, táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan ıadrolyq qarýdan azat əlem qurýdyń ózindik tıimdi modelin qalyptastyra bildi. Onyń negizin Semeı polıgonyn jabý, ıadrolyq qarýdan bas tartý syndy basqa da ómirsheń bastamalar quraıdy.

Qazaqstan 2006 jyldyń qyrkúıeginde Ortalyq Azııany ıadrosyz aımaq dep jarııa­laǵan Semeı shartyna qol qoıdy. Shartqa qatysýshy barlyq taraptar – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Təjikstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan 2015 jyly «ıadrolyq klýbtyń» 5 derjavasynan arnaıy hattamamen bekitilgen qaýipsizdik kepildigin aldy. Bul óz kezeginde ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń, qarýsyzdanýdyń álemdik prosesiniń jańa kezeńi bastalǵanyn bildirse kerek.

 Qazaqstan óz tańdaýy negizinde jahanda alǵashqy bolyp ıadrolyq synaqtarǵa túbegeıli tyıym salý sharasyn júzege asyrǵannan keıin BUU-nyń sheshimimen ıadrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qol qoıýǵa jol ashyldy. Oǵan Qazaqstan aldyńǵylar qatarynda qol qoıdy. Kelisimge qosylǵan 180-nen astam memlekettiń 160-qa jýyǵy bul qujatty ratıfıkasııalady. Bul jaǵdaıattar Elbasy Jarlyǵynyń asa mańyzdy yqpalyn aıǵaqtaı túsedi.

Búginde qazaqstandyq model negizinde ıadrolyq qarýdan azat álem qurýdyń dúnıe júzilik tıimdi modeli qalyptasyp keledi. Bul óz kezeginde Qazaqstannyń ońtaıly tájirıbesi jahandyq úderisterge tikeleı áserin tıgizip otyrǵanyn bildiredi.

Sondaı-aq «ıadrolyq klýbqa» múshe elderdiń kepildigin alǵan Qazaqstannyń ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaý ári nyǵaıtý salasyndaǵy barlyq halyqaralyq sharttar men kelisimderdiń tolyqqandy qatysýshysy bolýy elimizdiń atalǵan sala boıynsha AQSh, Reseı jáne basqa da eldermen, halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq ornatyp otyr­ǵanyn uqtyrady. Osyndaı áriptestiktiń arqa­synda Qazaqstan atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný isine serpin berip keledi. Munyń dáleli retinde elimizde Tómen baıy­tyl­ǵan ýran bankiniń qurylǵanyn aıtýǵa bolady.

Negizinde mundaı bankti qurý ıdeıasy ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda aıtylǵan bolatyn. Sodan birqatar el MAGATE janynan tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn bankin qurý qajettigin usynǵan-dy. Al 2010 jyldyń qańtarynda Qazaqstan atalǵan bankti óz aýmaǵynda ornalastyrýǵa ázir ekenin málimdedi. Keıinnen osy iske baılanysty kóptegen kelissózder júrgizilip, nátıjesinde Qazaqstanda 2017 jyldyń 29 tamyzynda MAGATE-ge qarasty tómen baıytylǵan ýran bankiniń resmı ashylýy boldy. Onyń ashylý saltanatynda Nursultan Nazarbaev elimizdiń MAGATE-ge tómen baıytylǵan ýran bankin ornalastyrýǵa múmkindik bergenin, ıadrolyq otyndy taratpaý jónindegi rejimdi damytýǵa jəne ony qaýipsiz jetkizýdiń biregeı tetigin qalyptastyrýǵa eleýli úles qosqanyn atap kórsetti. Osylaısha Qazaqstan quramynda ýrany mol shıkizatqa ıe memleket retinde atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýǵa yqpal etetinin ańǵartty. Sóıtip, bizdiń elimiz ıadrolyq el ataný mərtebesinen bas tarta otyryp, beıbit atomdy damytý múmkindigin saqtap qaldy.

Negizinde MAGATE óziniń tómen baıy­tylǵan ýran bankin Qazaqstanda ornalastyrýy halyqaralyq qoǵamdastyqtyń elimizge degen úlken senimin bildiredi.

Jalpy, álemdik qaýipsizdik salalaryna baǵyttalǵan ıgi isterdiń belsendi qaty­sýshysy sanalatyn Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan qyzý qoldaý tapqan bastamalardyń avtory retinde tanylyp otyr. Máselen, elimizdiń bastamasymen BUU-nyń Bas Assambleıasy 2015 jyldyń jeltoqsanynda adamzat tarıhynda alǵash ret Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldady. Budan bólek 2012 jyly AQSh, Reseı jəne Qazaqstan prezıdentteriniń burynǵy Semeı polıgonynda úshjaqty yntymaqtastyqty jalǵastyrý týraly Birlesken məlimdemesi qabyldandy. Sondaı-aq elimizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi qyzmeti halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttaldy. Taǵy bir aıta keter jaıt, bizdiń bastamamyz negizinde adamzatty ıadrolyq qarýǵa jappaı tyıym salý jolyndaǵy kúreske jumyldyrýdy maqsat etken «ATOM» jobasy júzege asyrylýda.

Qoryta aıtqanda, ıadrolyq qarý – búkil adamzatqa tóngen qaýip. Sońǵy derekterge qaraǵanda 9 memlekette 16 myń ıadrolyq qarý bar kórinedi. Bul álemniń ıadrolyq qarý qursaýynda turǵanyn ańǵartady. Qazaqstannyń osy qaýiptiń betin qaıtarý jolyndaǵy kúresi elimizdiń bedelin ósire bermek. О́ıtkeni beıbitshilik, qaýipsizdik úshin jasalǵan árbir qadam órisimizdi keńeıtedi, órkendi el bolýǵa jol ashady.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»