Qazaq tili negizgi emle erejeleriniń jalpy jobasyn Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty aǵymdaǵy jyldyń basynan beri ázirlep, ǵylymı qaýymǵa shilde aıynda tujyrymdama túrinde usynǵan bolatyn. Konsepsııadan keıin emle erejeni ár taraptan jınalǵan tilshi ǵalymdar men orfografııalyq jumys tobynyń músheleri jan-jaqty talqylaǵan edi. Jumys saraptalyp, talqylanyp, onyń negizinde az-kem tolyqtyrýlar jasalǵany da belgili. Osy túzetý nátıjesin negizge ala otyryp, buǵan qatysty áleýmetten synama-saýalnama da alynǵan. Jańa emle erejeniń qanatqaqty jobasyn aprobasııadan ótkizý boıynsha elimizdiń birqatar óńirlerinde, naqtyraq aıtsaq Kókshetaý, Qaraǵandy, Semeı, О́skemen, Qyzylorda, Aqtóbe, Almaty, Astana qalalarynda júrgizilgen synamalardyń nátıjeleri, statıstıkalyq kórsetkishteri jıyn barysynda jurtshylyq nazaryna usynyldy.
– Saýalnama negizinde qandaı problemalar kórindi jáne neni engizý kerek degen suraqtar alǵa qoıylyp, kúni keshe ótken semınar-keńeste osy jumystar qaıta tolyqtyrýǵa berildi. Munyń ishinde ásirese, shettildik sózderdiń jazylýyna baılanysty máselelerdi basa aıtýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta qolymyzda 148 paragraftan turatyn ereje bar. Ol erejelerde burynǵy kırıll álipbıindegi erejeniń qurylymy saqtalyp otyr. Degenmen ishinara aýystyrýlar men tolyqtyrýlar engizilip, baptar ulǵaıdy. Burynǵy erejede aıtylmaı qalǵan problemaly tustardy taýyp qaıta engizdik, – deıdi Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy Orfografııa bóliminiń basshysy, professor Quralaı Kúderınova.
Ǵalymdar qaýymy orfografııa óte kúrdeli sala, sondyqtan saýatty jazý úshin orfografııa men ǵylymı negiz bolý kerek ekenin aıtady. Sondyqtan onyń negizgi prınsıpterine súıený – mindetti. Bul turǵyda shetelderdiń tájirıbesine de kóz júgirtkenniń artyqtyǵy joq. Eń bastysy, tilimizdiń tabıǵaty buzylmaýy kerek. Elbasy aıtqandaı, álipbı degen qatyp-semip qalǵan dúnıe emes. Ol jol-jónekeı jóndele, tolyqtyryla túsedi. Alaıda «kósh júre túzeledi» dep qazir retteýge bolatyn mańyzdy máselelerdi keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn aıtqan birqatar til mamandary óz talap-tilekterin de ortaǵa saldy.
Keńeıtilgen talqylaýǵa qatysqan Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa janyndaǵy orfografııalyq, ádistemelik, termınologııalyq, tehnıkalyq jáne aqparattyq súıemeldeý jónindegi jumys toptarynyń ókilderi men Úkimet janyndaǵy respýblıkalyq termınologııa jáne onomastıka komıssııasynyń músheleri ózderiniń saraptamalyq pikirlerimen bólisip, latyn álipbıine birtindep kóshýge qatysty birqatar usynystar aıtty.
Professor Nurgeldi Ýálı qazaq tiliniń jańa emle erejesin ázirleý barysynda basshylyqqa alynǵan ǵylymı prınsıpter men úrdisterge keńinen toqtalsa, ǵalym Aımankúl Aldasheva jańa emleniń qurylymyn tanystyryp, emle túzýde qoldanylǵan negizgi tildik mehanızmder men modelder jaıly baıandady. Oǵan qosa semınar jumysynda «Emle erejesi jobasyn synamadan ótkizýdiń alǵashqy kezeń nátıjeleri jáne jańa emledegi jańalyqtar», «Emle erejesi jobasyn taldaý, saraptaý, alǵashqy kezeń nátıjeleri», «Termın sózderdi jańa álipbımen tańbalaýdaǵy qıyndyqtar» syndy birqatar taqyryptarda baıandamalar jasaldy.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
