Elge barǵan saıyn Esenbaı qurdasqa sálem berý paryz. Eldegi jalǵyz jamaǵaıyn Sholpan apaıymmen ata kórshi bolǵan soń júzdesýdiń sáti túsedi. Barǵan saıyn ótinish aıtady. О́tinishi – Qanatbek pen Janatbek esimdi eki ulyna jumys taýyp berý. Taýyp bereıin-aq deseń, ekeýi de qara tanymaıtyn kadrlar. Joq, árip tanıdy ǵoı. Saýatty, oqı, jaza biledi. Orta arnaýly oqý oryndaryn bitirgen. Biraq, bitirgeni bar bolsyn, áldeqashan kózden ǵaıyp bolǵan «Enıseı», shynjyr tabandy DT-75 traktorlaryn oqypty. Kórshiles Svetlyı selosyndaǵy jaýapkershiligi shekteýli seriktestik basshysymen sóılesip kórgenmin. Tanıdy eken. Oqyǵan oqýyn da biledi. Biliminiń qanshalyqty ekenin de. Tek álgi ekeýi oqyǵan tehnıka túri bul sharýashylyqta joq. Endi bolmaıdy da.
Úkimettiń qanshama qarjysyn shyǵyndap, kimderdi oqytyp jatyrmyz sonda. Jalǵyz Qanatbek pen Janatbek qana emes, qanshama qaraǵym qolǵanatqa jaramaı qaldy ǵoı. Oqydy degen aty ǵana, áıtpese kún kórýge jaraıtyn kásip emes. Bolar edi, eger óz isterine jaýapkershilikpen qarap, durystap oqytsa. Osy oı jetektep Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Krasnoıar selosyndaǵy №3 agrotehnıkalyq kolledjine ákelgen. Munda aýyl sharýashylyǵyna tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne jóndeý, ishki sanıtarlyq-tehnıkalyq qurylǵylardy, jeldetkishter men ınjenerlik júıelerdi montajdaý jáne paıdalaný, fermer sharýashylyǵy, tiginshi, aspaz, shashtaraz mamandyqtary boıynsha kadrlar daıarlaıdy.
Memleket tarapynan belgili bir mamandyqty ıgeremin dep talaptanatyn jastarǵa tamasha múmkindik týyp otyr. Bilim alýshylarǵa jataqhanadan oryn beriledi. Oqý tegin. Kóp balaly jáne áleýmettik jaǵynan az qamtamasyz etilgen otbasylardyń balalary aıryqsha qamqorlyqqa ıe. Tamaqtary tegin. Jylyna eki ret jolaqysyna ótemaqy tólenedi. Birinshi semestrde birinshi kýrstyń bilim alýshylary tegis stıpendııaǵa ıe. Ári qaraı jaqsy oqıtyndarǵa aı saıyn 16450 teńge kóleminde stıpendııa tólenedi. Al úzdik bilim alýshylarǵa tólenetin stıpendııa kólemi 19283 teńgeni quraıdy.
Bilim alýshylarǵa tájirıbeleri mol ustazdar ujymy sabaq beredi. Osyndaǵy 33 oqytýshynyń 10-y joǵary sanatty, 11-i birinshi sanatty, 2 magıstr bar, qalǵandary ekinshi sanattaǵy oqytýshylar. 25 oqý-óndiristik sheber qyzmet etýde. Materıaldyq-tehnıkalyq baza da bylaı qaraǵanda talapqa saı tárizdi. Jalpy bilim beretin pán kabınetteri – 13, arnaýly pánder boıynsha 12 kabınet, 5 zerthana bar. О́ndiristik sheberhanalar jeteý, eki tigin sehy jumys isteıdi. Odan ózge dánekerleý, tokar sehtary, tehnıkalyq qyzmet kórsetý nysany da bar. Jataqhanasy, sport zaly, aýmaǵy atshaptyrym akt zaly, stadıony, jeke jylý qazandyǵy, oblys ortalyǵyndaǵy júrgizýshiler daıarlaıtyn oqý oryndarynyń ózinde joq avtodromy, qosalqy sharýashylyǵy, jylyjaıy bar. Bylaı qaraǵanda, zaman talabyna saı kadr daıarlaýǵa barlyq jaǵdaı týdyrylyp otyrǵan tárizdi. Osy arada zaman talabyna saı deıtuǵyn ólshemge tereńirek boılaıtyn bolsaq, máseleniń mánisi taıǵa tańba basqandaı aıqyn kóriner edi.
Mysalǵa, «Fermer sharýashylyǵy» mamandyǵyn alaıyq. Kolledj dırektory Saıran Seıitqalıevanyń aıtýyna qaraǵanda, ózge mamandyqtar tárizdi bul mamandyq boıynsha daıarlanatyn kadrlar da jan-jaqty bilim alady. Olar aýyl sharýashylyq óndirisiniń traktorshy-mashınısi, aýyl-sharýashylyq mashınalary men traktorlardy retteýshi, slesar-jóndeýshi, onyń ústine «VS» sanatyndaǵy avtokólik júrgizýshisi bolyp shyǵady. Iаǵnı tek mehanızator emes, aýyl sharýashylyǵyna qajetti áldeneshe mamandyqtardyń jıyntyǵy.
– Fermer sharýashylyǵy boıynsha bilim alyp shyǵyp, jeke sharýa qojalyǵyn nemese seriktestik quryp, jumys istep jatqan túlekterińiz bar ma? – dep suradyq kolledj dırektorynan.
– Ondaılar joq, – dedi kolledj dırektory.
Sonda qalaı bolǵany? Qansha jyl boıy fermer sharýashylyǵy boıynsha daıyndap, memlekettiń qyrýar qarajatyn shyǵyndap oqytyp, úlken ómirge joldama bergen túlekterimiz qaıda? Mine, dál osy jerden úlken kúmánniń qulaǵy qyltııady. Shynyn aıtqanda, kásiptik-tehnıkalyq kolledjdi támamdaǵan kadrlardyń 50 prosentke jýyǵy jumyssyzdar qataryn tolyqtyrýda. Sonda memlekettiń qyrýar qarjysy jelge ushyp jatqany ma?
Aqmola oblysynyń jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, ótken oqý jylynda 5018 bilim alýshy belgili bir kásipterdi meńgerip, úlken ómirge joldama alǵan. Qazir kásiptik bilim berý salasynda qysqa merzimdi oqý júıesi de bar. Mundaı oqytý ádisi jumyssyz júrgen jastar úshin óte tıimdi. Aǵymdaǵy jyly 1475 jas ártúrli mamandyq ıelendi. Mehanızator mamandardyń tapshy ekendigi de ras. Búginde oblys sharýashylyqtaryna 250-den astam mehanızator kerek bolyp otyr. Ár jyly kóktemgi jáne kúzgi naýqandyq jumystar kezinde aýyl sharýashylyq qurylymdarynda mehanızatorlardyń jetispeıtini týraly dabyl qaǵylyp júr. Tipti árige barmaı-aq, Zerendi aýdanyna qarasty Jańaýyl eldi mekenindegi sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Qulan Bolatovtyń aıtýyna qaraǵanda, bul óte kúrdeli máselelerdiń biri.
– Osy tóńirekten mehanızator taba almaǵan soń Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Egindiaǵash aýylynan eki mehanızatordy at-túıedeı qalap ákelip júrmin. Naýqandyq jumystardyń merzimi onsha uzaq emes qoı. Sonyń ózinde de álgi mehanızatorlar táp-táýir tabys tabady. Jumys berýshi retinde men, jumys isteýshi retinde olar kelisimshartty buzbaı oryndaǵandyqtan, jyl saıyn baılanysymyzdy úzbeı kelemiz, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy.
Budan basqa da birneshe sharýa qojalyqtary men jaýapkershiligi shekteýli seriktestik basshylarymen osy taqyrypta tildesip kórdik. Bári de qazir besaspap mehanızatordyń azdyǵyn aıtyp qynjylady. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, burynǵy mehanızatorlardyń bári derlik zeınet jasyna jetken. Odan soń el táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldary ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýine baılanysty mehanızator mamandyǵy qadirsiz bolyp qaldy. Eń bastysy, ýaqytynda jalaqy tólenbedi. Kóktemgi egis, kúzgi egin oraǵy naýqandarynan basqa jalaqy tólenetin jumys bolmady. Jumys istegenderdiń ózderi eńbekaqylaryn zattaı alyp júrdi. Sodan baryp baıyrǵy mehanızatorlardyń ókshesin basyp kele jatqan keıingi tolqyn túgili, jastardyń ózi bul mamandyq dese at-tondaryn ala qashatyn jaǵdaıǵa jetti.
Joǵaryda biz kásiptik-tehnıkalyq kolledjde memleket tarapynan oqýshy jastarǵa qanshalyqty qamqorlyq jasalyp jatqandyǵyn ádeıi ekpin túsirip aıttyq. Shynynda da, tegin oqysa, jataqhanasy, as-sýy tegin bolsa, odan artyq ne qajet? Jalǵyz dúdámal jeri suranysqa ıe mamandyqtarǵa oqytý. Kolledjdegi birqatar mamandyqtarǵa suranys bar. Osy taqyrypty indete izdeý barysynda qalalyq jarnamalyq gazetterdi de sholyp shyqtyq. Ásirese aspazdar, gaz-elektrmen dánekerleýshiler, qurylysshylar qat eken. Sonda kolledj túlekteri qalaısha jumys taba almaı júr?
Eń basty olqylyq – búgingi talap údesinen shyqpaý bolýy múmkin. Taratyp aıtalyq. Máselen, agrotehnıkalyq kolledj sheberhanalarynda 1986-1987 jyldary shyqqan DT-75, T-40 traktorlary men «Enıseı» kombaındary oqytylady. Qazir qýatty seriktestikter mundaı tehnıka túrlerin umytqaly qashan?! Ras, keıbir shaǵyn qojalyqtar áli kúnge deıin paıdalanyp júrýi de múmkin. Biraq negizinen, sheteldik egis keshenderi men kombaındary Arqadaǵy astyq alqaptaryna engeli talaı jyldyń júzi boldy. Kolledjdiń eski tehnıkalaryn oqyp shyqqan bilim alýshylar jańa tehnıkanyń jaı-japsaryn bilmeıdi. Mine, sondyqtan da olar qajetsiz.
Tyǵyryqtan shyǵaratyn tóte jol «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynda jatyr.
– Bir kezde mehanızatorlardy árbir oqý ornynda júzdep shyǵardy. Sonyń ózinde jetispeı jatty, – deıdi sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Baýyrjan Tastúlekov, – biraq ol keńsharlar men ujymsharlardyń bar kezi ǵoı. Qazir mundaı kólemde mehanızator qajet emes. О́ıtkeni qazirgi tehnıka qýatty, burynǵy bes-alty kombaınnyń atqarǵan sharýasyn qazir jalǵyz sheteldik qýatty tehnıka atqara beredi. Endi ózińiz eseptep qarańyz, alty mehanızatordyń ornyna bir mehanızator jetip jatyr. Ekinshi bir sebebi, buryn agrotehnıkalyq sharalardy buljytpaı oryndaý úshin par jyrtylatyn, ylǵal jabylatyn, alqap hımııalyq óńdeýden ótkiziletin, qar toqtatylatyn. Osylaısha aýyl sharýashylyǵynyń naýqandyq jumystary birinen soń biri jalǵasyp, bas kótertpeıtin. Qazir mehanızatordyń qajet kezi kóktemde on kún, kúzde on kún. Bitti. Sodan keıin ol qajet emes. Iаǵnı eginshilik salasy ýaqytsha jumysqa aınaldy. Kez kelgen adam ýaqytsha jumys isteımin dep belgili bir mamandyqty búge-shigesine deıin ıgerip, esil ómirin ótkizbeıdi ǵoı.
Mine, máseleniń mánisi qaıda jatyr?!
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
