Sýarmaly jerlerdi tıimdi paıdalanbaı, jaǵdaı jaqsarmaıdy

Sońǵy jyldary sýarmaly jer­ler­di tıimdi paıdalaný maqsatynda bir­qatar is-shara atqaryldy. Iri sýqoı­malar kúrdeli jóndeýden ótti, tos­palar men toraptar salyndy. Tek sýar­maly eginshilikpen aınalysatyn Qyzyl­orda oblysyn taza aǵyn sýmen qamta­masyz etetin jáne sý tasqynynan qorǵaıtyn «Kóksaraı» sý rettegishi saly­nyp el ıgiligine jumys isteýde. Degen­men elimizdegi sýarmaly egin sharýa­shy­lyǵynyń problemalary áli de bolsa az emes.

Jer resýrstaryn basqarý agent­tiginiń aqparatyna qaraǵanda, elimizde 1991 jylmen salystyrǵanda sýarmaly jer kólemi 298 myń gektarǵa azaıyp, 575 myń gektary aýylsharýashylyq aınalymynan shyǵyp qalǵan. Osy jyldary bos jerlerdiń kólemi 8 esege ulǵaıyp, 423 myń gektarǵa jetken. 20 myń gektar sýarmaly jer jekemenshik úı, jol, óndiris oryndaryn salýǵa jáne basqa maqsattarǵa berilgen. Al paıdalanylyp jatqan jerler tuzdanyp, qunarlylyǵy men ónimdiligi tómen­deýde, aýyspaly egis júıesi joq­tyń qasy, egistik qurylymdary jetil­dirýdi qajet etedi.

Jekeshelendirý barysynda sha­rýa­shylyqtar usaqtalyp, burynǵy ishki sharýashylyq kanaldar men kárizdik júıeler, tik drenaj uńǵymalary sha­rýashylyqaralyq obektilerge aınalyp, kópshiligi ıesiz qaldy. Usaq sharýa qojalyqtarynda qarjy, tehnıka bolmaı sý, káriz júıeleri ýaqtyly tazalanbaı, uıyq basyp, sý tartý qýatynan aıyryldy. Bul jerasty sýlarynyń kó­terilýine, jerdiń sorlanýyna, bat­paqtanýyna ákelip soqtyrady. Sýar­maly jerlerge aǵymdaǵy jáne kúr­deli tegisteý jumystary kópten beri júrgizilgen joq.

Toqsanynshy jyldary elimizdegi sýarmaly jer kólemi barlyq egis­tiktiń 6 prosentin qurap, eginshilik ónim­­deriniń 30 prosenti óndirilse, búgin­de bul kórsetkish eki esege jýyq tómen­dep ketken. Almaty, Jambyl, Qyzyl­orda, Túrkistan oblystarynda osyn­daı jerlerdiń 15-35 prosenti paıda­la­nyl­maıdy, al qoldanysta barynyń ónim­diligi 25-50 prosentke quldyraǵan.

Basqa oblystarda da jaǵdaı máz emes. Sýarmaly jerlerge qam­qor­lyq­tyń tómen ekendigin elorda halqyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýge tolyq múmkindigi bar Aqmola oblysynyń mysalynan ańǵarýǵa bolady. Bul oblysta 1991-2000 jyldary 44 myń gektar sýarmaly jer bolsa, bul 2016 jyly 38,5 myń, al 2018 jyly 31 myń gektarǵa deıin nemese 30 prosentke azaıǵan. Eseptegi sýarmaly jerdiń 3,4 myń gektary nemese 10 prosenti ǵana paıdalany­lýda. Kezinde ózin ózi kókónispen tolyq qamtamasyz etip otyrǵan oblys búginde ony syrttan tasymaldaıdy. Bul Memleket basshysynyń ha­­lyq sany tez ósip kele jatqan As­ta­­na qalasyna azyq-túlik beldeýin ja­saý jónindegi tapsyrmasynyń óz deń­­ge­ıinde oryndalmaı otyrǵanyn kórse­tedi.

Sońǵy jyldary elimizde jalpy egis kólemi ulǵaıyp, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń ónimi ósýde. Degenmen ha­lyqqa qajetti qus eti, kókónis, qant, ósim­dik maıy, jemis-jıdekterdiń edáýir bóligi syrttan ákelinedi. Ashy­ǵyn aıtqanda, elimizdi azyq-túlik ónim­deriniń barlyq túrimen qamtamasyz etýge (lımon, apelsın, banannan basqa) jaǵdaıymyz tolyq jetedi. Alaıda Úkimet tarapynan sýarmaly jerlerdi paıdalanýdyń tıimdiligin art­ty­rýǵa baǵyttalǵan qoldaý men ın­ves­tısııa tartýdy yntalandyrý shara­lary óz dárejesinde emes. Aýyl sharýa­shylyǵynyń «altyn qory» bolyp esepteletin sýarmaly jerler kimniń menshiginde bolsa da, el ıgiligine qyzmet etýge tıis. Sondyqtan zań talap­taryna saı jer paıdalanýshylarǵa sýar­maly jerdiń qunarlylyǵy men ónim­diligin arttyrýǵa qatań talap qoıý­men birge, memleket tarapynan qol­daý kerek.

Birinshi kezekte jerdiń, gıdrome­lıo­ratıvtik ınfraqurylym júıelerin túgendeýden ótkizip, esebin alyp, men­shik ıelerin anyqtap, olardyń tolyq jumys isteýin qamtamasyz etýimiz kerek. Qoldanystaǵy 1,4 mln gektar sýarmaly jerdiń ónimdiligin kóterý úshin onyń melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa qomaqty qarjy bólinýi qajet. Sebebi ár gektar sýarmaly jer telimi basqa jermen salystyrǵanda 2-3 ese artyq melıoratıvtik jumystardy (jerdi kúrdeli jáne aǵymdaǵy tegisteý, kanaldar men kárizdik júıelerdi ta­zalaý, tik drenaj uńǵymalaryn jón­­deý, elektr jelilerin paıdalaný, sor shaıý t.b.) atqarýdy qajet ete­di. Bul úshin qosymsha qarajat kerek. Se­bebi ultaraqtaı jeriniń ózine egin egý úshin tuqym, janarmaı alý­ǵa, teh­­nıka jaldaýǵa qarjy tappaı otyr­­ǵan sha­rýa­lardyń joǵaryda atalǵan me­lıo­ratıv­tik sharalardy atqarýǵa sha­ma­lary kelmeıdi. Nátıjesinde, sharýa­lar óz problemalarymen ózderi qalyp, sýarmaly jerler azyp ketedi, qunarlylyǵy men ónimdiligi tómendeıdi. Sondyq­tan aýylsharýashylyq taýar óndirý­shi­leriniń sýarmaly jerlerdiń melıo­ratıvtik júıelerin jóndeýge jáne sý únemdeý tehnologııasyn (tamshylatyp, jańbyrlatyp t.b.) engizýge ketken shy­­ǵyndarynyń 70 prosentine sýbsıdııa berilgeni jón. Al paıdalanylmaı jat­qan 575 myń gektar sýarmaly jerdi bıýd­jetten qarjy bólý, ınvestısııa, zaem tartý jáne jeńildetilgen nesıeler be­rý arqyly kezeń-kezeńimen aýyl sha­rýa­shylyǵy aınalymyna qaıtarý qajet.

Sýarmaly jer sharýashylyǵynda aǵyn sýdy únemdep paıdalaný men gektar ónimdiligin kóterý basty min­det­terdiń biri. Elimizde 1 gektar sýar­ma­ly jerge aǵyn sý normadan artyq jum­salady, sý paıdalaný koeffı­sıenti tómen. Respýblıka boıynsha sý paıdalaný koeffısıenti 0,67 bol­sa, Jambyl, Túrkistan, Qy­zylorda oblys­tarynda 0,55-0,6 shamasynda bolyp otyr. Eger elimiz boıynsha sý paıdalaný koeffısıentin 0,75-ke kótersek, 200 myń gektarǵa jýyq jerdi sýlandyratyn 1 mlrd 272 mln tekshe metr sý únemdeledi eken.

Damyǵan elderde 1 tekshe metr sýǵa 2,5-6,0 kılo aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndirilse, bizde nebári 0,4-0,8 kılo ǵana nemese 6-7 ese ese az ón­di­riledi. Al 1 kılo ónim óndirýge damy­ǵan elderde 160-400 lıtr sý jum­salsa, bizde 1200-2500 lıtr aǵyn sý jum­salady. Elimizde aǵyn sýdyń tapshy­lyǵyna baılanysty aýyl sharýa­shy­lyǵy óndirisine únemdep sýarý tehno­lo­gııasyn engizý óte ózekti bolyp otyr. Bul tásil sýdy, mıneraldy tyńaıt­qyshtardy 2-3 ese únemdeıdi, ónim­dilik 2-2,5 esege ósedi, eńbek ónim­diligi artady.

Búgingi tańda sýdy únemdeý tehnologııasy 180 myń gektar jerde nemese sýarmaly jerdiń 12 prosentinde paıdalanylady. Onyń 80 myń gektar jeri tamshylatyp sýarý bolsa, 100 myń gektar jer jańbyrlatyp sýarylady. Aldaǵy kezde sý únemdeý tehnologııasyn sýarmaly jerdiń 30-35 prosentine jetkizýdi sheshýimiz kerek. Sýarýdyń osy tásilderin óndiriske engizý úshin jeńildetilgen nesıe, sýbsıdııa berý máselesi sheshilse. Bul jaǵdaıda aǵyn sýǵa sýbsıdııa únem­delgen sý kólemine berilgeni jón. Bu­dan basqa da sý paıdalanýdyń tıim­diligin arttyrýǵa baǵyttalǵan keshen­di is-sharalar júzege asyrylýǵa tıis. Osy mindetterdi oryndaýǵa baǵyt­tal­ǵan halyqaralyq banktiń granty ne­gizinde Úkimet qaýlysymen bekitil­gen «Irrıgasııa jáne drenaj júıe­lerin jetildirý jobasynyń 2-kezeńin» (IDJJ-2)» iske asyrýdy sapa­ly aıaqtap, onyń 3-kezeńin qolǵa alý kerek. Bul joba elimizdiń ońtús­tik-shyǵys jáne ońtústik óńirlerin­degi transshekaralyq ózender basseın­derin­degi sýarmaly jerlerdiń 220 myń gektaryn qaıta qalpyna keltirýdi, onyń qunarlylyǵyn arttyrýdy kózdeıdi.

Ǵalymdardyn esebi boıynsha, eli­mizdegi sýarmaly jerlerdiń me­lıo­ratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyt­talǵan sharalar jyl saıyn tıisti dárejede atkarylyp otyrsa, ónimdilik 25-30%-ke artady. Nátıjesinde, res­pýblıka boıynsha qosymsha 200-250 mlrd teńge aýylsharýashylyq ónimderi óndiriledi, ıaǵnı memleket tarapynan bólingen ár teńge eselep qaıtarylady.

Respýblıka boıynsha búgingi tańda tozyǵy jetken sý qoımalary – 15%, sý toraptary – 38%, kanaldar – 46%-ti quraıdy. Bular kúrdeli jóndeýdi ke­rek etedi. Jergilikti jerlerdegi 35 jeke menshik sýqoıma men birqatar kollektorlardyń jaǵdaıy tym aýyr, kúrdeli jóndeýdi kerek etedi. Son­dyqtan bul obektilerdiń bárin tehnı­kalyq ınventarızasııadan ótkizip, pasporttaý kerek. Búgingi tańda res­pýb­lıkadaǵy sýqoımalardy kúrdeli jóndeýge ondaǵan mlrd teńge qarjy kerek, al jyl saıyn bólinetin qarjy qajettiliktiń 10-15%-in ǵana quraıdy. Bul óte az. Soǵan qaramastan sý sha­rýa­shylyǵy nysandaryn kúrdeli jóndeý jumystary úshin jobalyq-smetalyq qujattarǵa qarjy az bólinedi. Úki­met ústimizdegi jyly kezek kúttir­meı qalpyna keltirýdi, kúrdeli jón­deý­di kerek etetin sýqoımalar men gıdro­teh­nıkalyq obektilerdiń, kanaldar­dyń tizimin bekitip, aldaǵy jyly res­pýblıkalyq bıýdjetten tıisti qarjy bólýi kerek. Bul sharalar oblystar men aýdandarda da atqarylýǵa tıis.

Jyl saıyn óńirlerde kóktemgi tas­qyn sý kóptegen eldi mekenderdi áýrege salyp jatady. Osy máseleni tereń zerttep, sýqoımalar men tospalardy salyp, tasqyn sýlardy bógep, ony jańa sýarmaly jerlerdi ıgerýge, jaıy­lymdardy sýlandyrýǵa baǵyt­tasa jan-jaqty paıdaly bolar edi.

Elimizdegi sýqoımalar menshik ıelerine qaramastan ártúrli deńgeıdegi strategııalyq mańyzdy obektiler qa­taryna jatqyzylyp, memleket tara­pynan monıtorıng júrgizilýi tıis. Sol úshin buryn qabyldanǵan «Ekono­mı­kalyq strategııalyq mańyzy bar sala­lardaǵy menshiktiń memlekettik monı­torıngi týraly» zańǵa ózgerister qajet. Jer resýrstaryn basqaratyn agent­tik pen onyń aýmaqtyq qury­lym­dary jáne jergilikti atqarýshy organ­dar paıdalanylmaı jatqan jáne qu­narlylyǵy tómendegen jerler­di qaıtaryp alý tetigin jetildirip, jer paıdalanýshylardyń jaýapker­shilikterin kóterip, baqylaýdy kúsheıte túskeni jón. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginde sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıyn zerttep, josparlap, kerekti normatıvtik qujattardy ázirlep otyratyn sýarmaly jer sharýashylyǵymen aınalysatyn basqarma nemese bólim bolsa quba-qup.

Elimizdegi eń úlken sý tutynýshy – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi. Ol sý qorynyń 60 prosentin egin sýarý maqsatynda paıdalanady. Al sý qoryn paıdalaný jáne qorǵaý salasyndaǵy baqylaý, ruqsat berýge jaýap beretin memlekettik organ Sý komıteti osy mınıstrlik qaramaǵynda. Bul – paradoks. Elimizdegi transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn paıdalaný, halyqaralyq máselelerdi kórshi elderdiń Úkimet músheleri deńgeıinde aralasyp, halyqaralyq jobalardy iske asyrý, sýqoımalar men toraptardyń, kanaldardyń jaǵdaıyn baqylaý, sý paıdalanýdyń strategııalyq má­se­lelerin tikeleı Úkimet aldyna qoıyp otyratyn joǵarǵy bılik qurylymynda Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mınıstrligi nemese agenttigin quratyn jáne onyń vertıkaldy júıesin jasaıtyn ýaqyt jetti.

Búgingi tańda respýblıkada sýarmaly jerlerdi paıdalanýdyń tıimdiligi týraly naqty derekter joqtyń qa­sy. Sondyqtan respýblıkalyq aqpa­rat agenttiginiń statıstıkalyq málimet­terinde sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıyn oblystar boıynsha kórsetetin aq­pa­rattar bolýy kerek dep sanaımyn.

Burynnan aıtylyp júrgen «Me­lıorasııa týraly» zańnyń asa qajet ekenin taǵy da basa aıtqym keledi. Bul zańda jerdi melıorasııalaý bo­ıynsha memlekettik organdar men jer paıdalanýshylardyń jaýapkershiligi, sý sharýashylyǵyna qatysty mem­le­kettik retteý sharalary, melıorasııa jumystaryn júrgizetin kadrlardy da­ıyndaý men qaıta daıyndaý jáne taǵy basqalary naqtylanýǵa tıis.

Sýarmaly jerlerdi paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrý – elimizde azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýdyń birden-bir joly. Sondyqtan bul salaǵa ba­ryn­sha basymdyq berilýi kerek. Sýar­maly jerler kepildi mol ónim bere­tin, qaıtarymy joǵary, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń «altyn qory» ǵana emes, sol óńirlerde turatyn halyqtyń tir­shiligi, áleýmettik jaǵdaıy, taǵdyry. Sýarmaly jerlerdiń jaǵdaıy jón­del­se, elimizde azyq-túlik óndirisi da­mı­dy, agroónerkásip kesheniniń eks­port­tyq áleýeti artady, ımport azaıa­dy.

Qýanysh AITAHANOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory