Kóneniń kózindeı bul músinniń arqa tusynyń joǵarǵy jaǵynda – qońyraý, etek jaǵynda – qobyz qashalǵan. Sonda qońyraýly buıra quba nardaı jáne qobyzdaı kúńirengen ejelgi zamandaǵy jyrshynyń tulǵasyn naqty elestetedi. Sonymen qatar Oǵyz qaǵannyń ǵaıyptyń áýezin, aıanyn jetkizetin sheksiz ónerli jyraýy Ulyq Túriktiń beınesi de ult tarıhyndaǵy jyrshylyq-jyraýlyq ónerdiń nesheme myńjyldyqtardyń tuńǵıyǵynda qanat jaıǵanyn tanytady. Osy bir halyqtyń saf taza, tereń tamyrly, has óneri eldiń rýhanı órleýine, tiliniń sybyzǵynyń kúıindeı syńǵyrlap, jaınap jetilýine, Uly Dalanyń rýhyn asqaqtatýyna jyrshylardyń, ertegishilerdiń, taqpaqshylardyń, kúldirgishterdiń, qıssashylardyń, dastanshylardyń joıqyn kórkemdik qyzmet atqarǵanyna aıǵaq.
Qazaq jyrshylary Shyǵystyń qyzǵylyqty sıýjetterine qurylǵan júzdeı klassıkalyq qıssa-dastandardy mánerlep, naqyshtap, qulpyrtyp jyrlaǵan. Qyryq butaqty «Qyrymnyń qyryq batyry» deıtin batyrlyq epopeıany bes ǵasyr buryn Sypyra jyraý, odan keıin Abyl, Nurym jyraýlar, munan soń Muryn jyraý (1859-1954) 36 túrli maqammen maıtalmandyqpen jalǵastyrǵan. Ol árbir batyrlyq dastandy 7-10 táýlik jyrlaǵan. Uly jyrshy Nurym jyraýdan 9, Qashaǵan, Murattan 28 batyrlyq jyrdy meıirlene jattap, oryndaýshylardyń sheberligin, tájirıbesin, saryndaryn, jyrdyń shyǵý tarıhyn, rýh, til, syr baılyǵyn bolmysyna uıalatqan. Álemdik máni erekshe epostyń 40000 joly Muryn jyraýdyń aıtýynan hatqa túsken.
Teginde, HÚ-HIH ǵasyrlarda sınkretti ónerdiń bir túri – jyrshylyq (muny keı rette jyraýlyqpen, oryndaýshylyqpen, kúıshilikpen tutastyqta qaraǵan durys) aıryqsha sıpatty qasıetterge ıe bolǵan.
Uly Dala eliniń qaı ólkesinde bolsyn altyn balyq úıirindeı jyrshylardyń uly mektebi, dástúri bar. Mysaly, Syr boıynda Kete Júsip, Jıenbaı, Bazar, Turmaǵambet, Tasbergen, Muzarap, Budabaı. Bulardyń ortasyndaǵy Nurtýǵan 9700 joldan turatyn «Oraq-Mamaıdy», «Qarasaı – Qazıdy», «Edigeni» jyrlaǵan. Ol Jámet jyrshyǵa bergen aqyl-keńesinde: «Jyr aıtqanda ánge jeńdirme. Áleýmetke asyl sóz kerek. Bir sózdi eki ret qaıtalama. Árbir sózdi, býyndy aıqyn áýenmen, naqyshyna keltirip, qolǵa ustatqandaı, kózge kórinetindeı, anyq, uǵynyqty, júzińdi taıdyrmaı, tógip aıtý durys. Bet, júz qubylystaryń, qımyl-áreketteriń oqıǵanyń mazmunyn málimdeıtin bolsyn», – deıdi.
Jetisý, Qarataý óńirinde Jambyl, Kenen, Ásimhan, Maılyqoja, Molda Musa, Mádeli, Nuraly, Qazanǵap deıtin dúldúlderdiń jyrshylyq óneri, ultqa, urpaqqa sińirgen tarıhı eńbegi ózgeshe sıpatqa ıe.
Saryarqa óńirindegi Arystanbaı, Janaq, Shashýbaı (24 eposty jatqa aıtqan), Maıasar, Qultýma jáne t.b. О́mirbaıandyq málimeti joq kókshelik Ramazan Turysbekov 8640 joldan turatyn «Shyńǵys hannyń basqynshylyǵy» deıtin dastandy týyndatqan (QazaqKSR ǴA Ortalyq ǵylymı kitaphana, 522 býma. Qorǵa 1974 jyly Muqash Májikeev tapsyrǵan).
Jyrshylyq ónerdiń mánisin, tabıǵatyn, oryndaýshylyq sheberlik jaıyn aıtqanda, akademık-jazýshy Sábıt Muqanovtyń: «Mysaly, men týǵan aýylda Tájiniń Qazybegi degen aýyz ádebıetiniń bilgiri boldy. Ol «Alpamys batyrda» sıpattalatyn keıipkerlerdiń – áıel-erkekterdiń, kári-jastardyń rólin oryndaǵan sııaqty óz daýysyna salyp aıtatyn edi. Sonda tyndaýshylaryn retine qaraı qýantyp kúldirip te, oılantyp ta, qaıǵyrtyp ta, jylatyp ta otyratyn. Men balalyq shaǵymda kóptegen qıssalarmen qatar, «Kerbalanyń shólin» de jatqa aıtatyn edim. Sonda tyńdaýshylarmen birge qıssanyń birer jerinde ózim de jasqa býlyǵatynmyn. Onda shólge qamalyp qatalaǵan Husaıyn jaǵy bir jutym sý surap, Jazıdke onyń apyl-tapyl basqan ulyn jiberedi. Sonda meıirimsiz jaý, sý ornyna sábıdiń ashqan aýzyna oq atyp óltiredi. Ekinshi bir sátte Husaıynnyń kesilgen basyn Jazıd altyn tabaqqa salyp bos turǵan saraıyna qoıǵannan keıin jurt uıqyǵa kire, Husaıyn ata-babalarynyń (Muhammed,Ǵalı, Fatıma, taǵy basqalar) arýaǵy eles berip keledi. Mundaı kórinis maǵan da, tyńdaýshylarǵa da qatty áser etip, ári qorqynyshty bolatyn edi...» dep jazǵany bar.
Qazaqtyn jyrshylyq dástúriniń úzilmeı kele jatqanyna taǵy bir dálel – 1980 jyly II Respýblıkalyq aıtysqa 29 jyrshy qatysqan. Solardyń qatarynda júz myń joldy jatqa zaýlatatyn Ásimhan Qosbasarovty aıtýǵa bolady.
XXI ǵasyrdaǵy jyrshylyq ónerdiń jaǵdaıyn aıtqanda óner qaıratkeri, ustaz, kókiregi sýrethana Almas Almatovtyń Serik Jaqsyǵulov, Maıra Sársenbaeva, Aıbek Tánirbergenov, Rýslan Ahmetov, Kúnsulý Túrikpenova sııaqty daryndy jyrshylary áldeneshe halyq epostaryn sýretkerlik qabiletpen jatqa tógiltip aıtady. Mysaly, «Shyńǵys han» jyrynyń bir bóliminiń ózi 15000 jol.
Ulttyq sana men tiliniń, mádenıeti men tarıhynyń, taǵdyr-talaıy men zamanynyń aınasyndaı halyq epostaryn oryndaýshy – jyrshylardyń ónegeli óneri men dástúri odan ári tamyrlanyp, órken jaısa, rýhanı jańarýdyń naqty, jandy kórinisine aınalar edi. Ǵasyrlardyń káýsar bulaǵynan el sýsyndap, ulttyq qundylyqtarǵa keneler edi.
