Bul mektep jańadan salynyp jatqan «Saryarqa» shaǵyn aýdanynda. Qurylysy bir jyl buryn bastalǵan. Jańa oqý jylynda paıdalanýǵa berilgeli otyr. Ǵımaratty «Baısyn» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi salyp shyqty. Syrt kózge sapasy jaman emes sııaqty. Synaqshysy – Arqanyń úskirik aıazy. Qurylysshylardyń sózine sensek, bári de jaqsy bolatyn syńaıly. Aýmaǵy atshaptyrym. Ashanasy, eki sport zaly, 270 oryndyq májilis zaly, 900 oqýshyǵa arnalǵan bilim ordasynyń janynda standartqa saı fýtbol, basketbol, voleıbol alańdary bar.
Sóz joq, qazaq tiliniń kirpigi ǵana qımyldaǵan Kókshetaý úshin kól-kósir qýanysh. Bulaı bolatyndyǵy, oblys ortalyǵyndaǵy 24 mekteptiń úsheýi ǵana qazaq mektebi. Atap aıtqanda, bilimniń qara shańyraǵy sanalatyn – Málik Ǵabdýllın atyndaǵy №3 mektep-gımnazııasy, Sáken Júnisov atyndaǵy №18 mektep-lıseıi jáne oblys ortalyǵynyń quramyna kiretin Krasnoıar aýylyndaǵy №3 mektep-gımnazııasy. Qalǵany – aralas mektepter. Sóz arasynda oblys ortalyǵynda 23 myńǵa taıaý oqýshy baryn aıta ketelik. Osy jetkinshekterdiń jartysyna jýyǵy qazaq synyptarynda oqıdy. Qazaq synyby degende, aralas mektep. Aralas mektepte til meńgerý deńgeıi qanshalyqty ekendigin kókshetaýlyqtar jaqsy biledi. Jaýyrdy jaba toqýdyń qanshalyqty qajeti bar. Qııalaı tartsaq, aralas mekteptiń qazaq synybynda oqıtyn oqýshylary basym kópshiligi úziliste, sabaqtan tys ýaqytynda burynǵy qalpymen orys tilinde sóıleıdi. Tipti, qazaqsha oqyp júrse de tilderi jańa shyǵyp kele jatqan sábıdiń tilindeı.
Aldymen, aralas mektepterdiń ómirge kelý jaıy týraly aıtsaq, bulardyń túp-tamyry sonaý patshalyq zamandaǵy orys-túzem mektepterinen bastalady. Al 1990 jyldardaǵy jaǵdaıdy aǵa býyn ókilderi jaqsy biledi. Bul kezde qazaq tili bilim oshaqtarynyń tórine, tipti, bosaǵasyna ene almaı jaýtańdap turǵan shaq edi ǵoı. Qyzyl ımperııanyń óktemshil, ozbyr saıasaty shaǵyn ulttar men ulystardyń rýhyn jasytyp, tili men dilin joıýǵa synyq súıem ǵana qalǵan edi. Aralas mektep týraly áńgime qaýzaǵanda, aldymen oblys ortalyǵyndaǵy mektepterge synalap qazaq tilin engizý qajet boldy. Besiginde tunshyǵyp jatqan qazaq tiliniń, qazaq tilinde bilim beretin synyptyń basyn daýǵa qaldyrmaý úshin. О́z tilimizde oqımyz dep aıtýdyń ózine erlik kerek bolǵan zaman-aı, deseńizshi. Onyń ózinde de qazaq synyptaryna qolaısyzdaý oryn bólinetin jaǵdaılar da kezdesti. Tipti, olarǵa dárethananyń janynan bólme berilgendigi týraly aqparattar jetip jatty. Birtindep sonyń barlyǵy jónge qoıyldy. Búginde aralas mektep shyn máninde óziniń tarıhı mıssııasyn aıaqtady. Áýel basta amalsyzdan jasalǵan qadamnyń zııanyn, tálim-tárbıe barysynyń dál ulttyq mekteptegideı júrgizilmeıtindigin árıne, el keıin bildi. Biraq budan basqa amal bolmaǵan. Taza ulttyq mektep ashýǵa ýaqyt kerek edi. Ári mundaı másele qoıý múmkin emes sharýa bolatyn.
Búginde másele tolaıym sheshildi deı almasaq kerek. Myna bir derekterge oı kózimen qarap, nazar aýdaryńyzshy. Búgingi tańda Aqmola oblysyndaǵy bilim oshaqtarynda 15 myńnan astam qazaq balalary orys tilinde bilim alýda. 6-7 jyl buryn mundaı oqýshylardyń sany 20 myńnan kóp bolatyn. Qazir qaıta jyl saıyn eptep azaıyp keledi. Dátke qýaty, ózge ult ókilderiniń 726 balasy qazaq tilinde oqıdy. Búgingi jaǵdaı keshegi keńes zamanyndaǵydaı emes qoı.
Ana tilinde joǵary bilim alýǵa tolyq múmkindik bar. Is qaǵazdary birtindep jergilikti ult tiline kóship keledi. Kez-kelgen sala qazir jergilikti ult tilin jetik biletin mamandarǵa zárý. Endeshe, nege óz tilimizden ózimiz bezinemiz. Bálkim, munyń barlyǵy keshegi keńes zamanynan qalǵan, sanamyzǵa óshpesteı ornyqqan, baltalasa buzylmaıtyn daǵdy, qorqynyshtyń sarqynshaǵy, áldeqalaı bolar eken degen bosań boljamnyń beınesi bolar...
– Keńes zamanynda mektepke deıingi mekemelerdiń de jaǵdaıy syn kótermeıtin. Oblys ortalyǵynda jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe beretin birde-bir balabaqsha bolǵan joq. Jasta bergen tárbıe jas qaıyńdy ıgenmen birdeı ekendigin sanamyzben salmaqtap, júregimizben túısingenimizben qoldan keler dármen az. «Ásel» balabaqshasyn ashý kezinde ultjandy azamattardyń eresen qajyr-qaıraty qajet boldy. Meniń oıymsha, aralas balabaqshalarda ulttyq tálim-tárbıe berý, ana tilin oqytyp, úıretý qısynsyz sharýa. Eki top aralaspaı tura ma. Sondaı sátterde negizinen, balalar orys tilinde sóıleýge beıim. Demek, aty ulttyq bolǵanymen, mazmuny ózgeshe qoıyrtpaq top bolyp shyǵady, – deıdi bilim salasynyń ardageri Telman Muqyshev.
Qazir birtindep jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe beretin balabaqshalar kóbeıip keledi. Munyń ózi janǵa – medet, dátke – qýat. Túptiń túbinde qaǵajý kórgen, adam aıtqysyz beınetti basynan ótkergen, óship bara jatyp janǵan, sarqylyp bara jatyp tolǵan qazaq tiliniń qabaǵyna qýanysh uıalaıtyn kún alys emes.
Endi aralas mektepterden birtindep qutylǵan jón. Kókshetaýda bir-birine jaqyn turǵan birneshe mektep bar. Máselen, Jumaǵalı Saın kóshesiniń boıyndaǵy №11, 13 orta mektepterdiń arasy júz-aq qadam jer. Osy mektepterdiń birin qazaq mektebine aýystyrýǵa ábden bolady. Bul qadamnyń ózge ult ókilderiniń múddesine eshqandaı keri áseri joq. Esesine taǵy bir ulttyq mektepke ıe bolyp, jas urpaq qazaqylana túser edi. Kapsevıch kóshesindegi №5 jáne №6 orta mektepter de aralas mektepter sanatynda. Osy mektepterdiń birin jergilikti ult tilinde bilim beretin mektepke aınaldyrýdyń qanshalyqty qıyndyǵy bar?! Áne bir kezderi №11 orta mektepti jergilikti ult tilinde bilim beretin mektepke aınaldyramyz degende qazaq tilinde sabaq beretin muǵalimder kelispeı, qısynsyz syltaý aıtylǵan. Bul synyqqa syltaý izdeý, áıtpese, oblys ortalyǵyndaǵy birneshe joǵary oqý oryndary jyl saıyn júzdegen muǵalimderdi daıarlap jatyr. Olardyń ishinde jumys taba almaı júrgenderi de bar.
– Úsh balam aralas mektepte oqıdy, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Qonysbaı Kereev, – úıde óz tilimizde sóılese almaıtyn boldyq. Qazaq tilin bilsin dep qazaq synybyna berip edik, aralas mekteptiń áserinen balalarymyz orys tiline jaqyndaý boldy. Aıtyp ta jatyrmyz, urysyp ta jatyrmyz, biraq, nátıje shamaly.
Soltústik óńirde ózge tildiń órisinen óz tilimiz óre boıy ozýy úshin aralas mektepterden birtindep arylǵan durys bolar edi.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
