Astyqty eldiń eksporttyq áleýeti qandaı?

Astyq derjavasy demekshi, osydan birneshe jyl buryn elimizdi osyndaı atqa laıyq dárejege kóterý týraly uran kóterilgen-di. Ol jalań uran kúıinde qalmaı, ájeptáýir bıik mejeler baǵyndyryldy. Agrarlyq sektordyń ónimdiligin arttyrýǵa bıýdjetten de, jekeleı ınvestorlardan da qyrýar qarajat salynyp, sonyń arqasynda astyq eksportynyń kólemi jylyna 9 mıllıon tonnadan asyp tústi.

9 mıllıon tonna degen rekordtyq kórsetkish Qazaq­stan­dy astyq eksporttaýshy elderdiń tizimindegi alǵashqy ondyq­qa engizdi. Al halyqtyń jan ba­syna shaqqandaǵy astyq kólemi boıynsha Aýstra­lııa, Reseı, Kanada syndy al­paýyttardyń ózin artta qaldyr­dyq. Un eksporty boıynsha alǵashqy úshtiktiń qatarynan oıyp turyp oryn aldyq. Demek bastapqy maqsat oryndaldy deý­ge bolatyn syńaıly.

Odan keıingi aralyqta Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń alǵa qoıǵan mindetterinde azdaǵan ózgeris oryn aldy. Bul ózgeris agrarlyq sektor­dy bir ǵana salaǵa baılap qoı­maı, ártaraptandyrýǵa baǵyt­taldy. Eldiń tutas ekonomı­ka­syn ártaraptandyrý qansha­lyq­ty mańyzdy bolsa, bul aýyl sharýashylyǵy úshin de sonshalyqty mańyzǵa ıe.

Sebebi astyq derjavasy áleýe­tiniń ólshemi de ártarap­tan­dyrýmen tikeleı baılanys­ty. Sol úshin de 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan agro­óner­kásip keshenin damytýdyń mem­le­ket­tik baǵdarlamasy aıasynda bıdaı alqap­tarynyń kólemin qysqartý qarasty­rylǵan-dy.

Bul ne úshin kerek? Salalyq mınıstr­likten alynǵan derekter boıynsha, ótken jyldary elimizde jyl saıyn 2-3 mıllıon tonna astyq qory qajetti mólsherden artylyp qalyp otyrypty. Sóıtip bıdaıdan basqa da daqyldardy kóbirek egip, tepe-teńdik ornatylý kózdeldi.

Ekinshiden, 2016 jylǵa deıingi ara­lyqta jalpy ósimdik sharýashy­lyǵyna bólinetin sýb­sıdııanyń tórtten bir bóligi bıdaı ósirýdiń úlesine tıip keldi. Olaı bolsa, nege bıdaı alqaptaryna tıimdiligi joǵary, suranys kóp maıly daqyldardy, júgeri, tary, qyzylsha, qant qy­zylshasy, suly jáne bas­qalaryn ekpeske degen maqsat ta kó­keıge qo­nymdy. Sonyń arqa­synda, bıdaıdy shetel­ge shyǵarǵannan góri ishki naryq­taǵy óńdeýshi salany sapaly shı­kizatpen qamtýǵa múmkindik arta tústi. Oǵan qosa, ósimdik maıy, qant syndy ne­gizgi tutyný taýarlarynyń eksporty kemidi. Un eksportynan úshinshi oryn alǵan­nan góri ishki naryqty makaron ónim­derimen qamtýdyń da tıimdirek ekeni baıqaldy.

Úshinshiden, ósimdik sharýa­shy­lyǵyn ártaraptandyrý mal azy­ǵyn molyraq óndirýge múm­kindik berdi.

Tórtinshi, eń basty sebep, bı­­daı alqaptarynyń aýmaǵy ke­mi­genimen, astyq derjava­synyń áleýetin saqtaýǵa bola­tyn­dyǵyna kóz jetkizildi. 2016 jylǵy kór­setkish 3,9 mıllıon ton­naǵa ar­ty­­ǵymen oryndalyp, ortasha túsim 15,4 sentner­ge jetti. Mı­nıs­tr­liktiń ha­bar­­laýynsha, bul al­qaptardy tyńaı­tý, tuqym­dardy asyldandyrý, aýyl­sha­rýa­shylyq tehnı­ka­laryn ja­ńartý, sharýashy­lyqta ozyq tásilder­di qoldaný syndy sharalardyń ar­qasy.

Sonymen osy atqarylǵan qy­rýar jumystan keıin, bıyl qan­daı meje kóz­delip otyr? As­­tyq túsimi men eks­por­tynda­ǵy kórsetkishter kóńil kónshite me? Osy saýaldyń jaýabyn bi­lý úshin Aýyl sharýashylyǵy mı­­nıs­­tr­ligine habarlasyp, byl­tyrǵy jáne bıylǵy jyldyń alǵash­qy jartysyndaǵy kórset­kishter týraly bilgen edik.

– Qazaqstannyń astyq tu­qym­dastary (bıdaı, júgeri, arpa, tary jáne soıa) eksportynyń dás­túrli naryqtary О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Aý­ǵan­stan, Iran jáne Qytaı el­derinde. 2017 jylǵy kórsetkish boıynsha jalpy somasy 660 760,04 myń AQSh dollaryn quraıtyn 4 256 myń tonna bıdaı eksporttaldy. 6 397,3 myń AQSh dollaryn quraıtyn 35,2 myń tonna júgeri syrtqy naryqqa jóneltildi,– dep habarlady mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti.

Sondaı-aq 137 806,3 myń dol­lardyń 908 myń tonna arpasy shetelge shy­ǵa­rylypty. 17,6 myń tonna soıa eks­porttalǵan.

Bıylǵy jyldyń qańtar-ma­myr aılaryna qatysty derekterge kóz júgirt­sek, 378 738,1 myń dollarǵa 2 458 myń tonna bı­daı eksporttalǵan. 539 myń ton­na arpa (88 780,3 myń dollar), 18,6 myń tonna soıa (8 005,4 myń dollar), 16,2 myń tonna júgeri (3 182,7 myń dollar) shetelge shyǵarylǵan.

– 2018 jyly 13 700 myń tonna bıdaı, 852,7 myń tonna jú­geri, 3095,5 myń tonna arpa, 55,7 myń tonna tary jınalady dep josparlanyp otyr, – dep ha­bar­lady Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi.

Sońǵy eki jyl ishinde Qazaq­stannyń astyǵy dúnıe júziniń 38 eline eksport­talypty. Olar­dyń arasynda irgem­izdegi Reseı, Qytaı, Qyrǵyzstan, Túr­ik­menstan syndy elderdiń nary­ǵyn aıt­paǵanda, Eýropanyń Ita­lııa, Ispanııa, Nıderlandy, Fınlıandııa, Shvesııa, Norvegııa syndy memleketteri bar. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda, bıylǵy qańtar-mamyr aılarynda bıdaı eksporttaý bir jarym esege ul­ǵaıǵany baıqalady. Bizdiń bı­daıǵa qyzyǵýshylyǵy joǵary elderdiń qatarynda Italııa, Túrkııa, Aýǵanstan, О́zbekstandy erekshe atap ótý kerek. Afrıka qurlyǵynda jat­qan Aljırge de 5 myń tonna bıdaı jiberilipti.

Qazaqstannan arpa alatyn elderdiń tiziminde Irannyń or­ny erek­she. Byltyr 127 364,3 myń dol­larǵa arpa satyp alǵan Iran­­ǵa bıylǵy 5 aıda 414,5 myń dol­lardyń ónimi jiberilipti.

Taǵy bir aıta keterligi, Qa­zaq­stannyń astyq ekspor­tynyń geografııasy jyl sanap keńeıip kele jatqany kóńil qýan­tady. Aıtalyq, ótken jyly eksport aýqymy 36 eldi qamtysa, bıyl bul qatarǵa Grekııa men Nor­vegııa qosyldy.

О́tken aıdyń aıaǵynda Pre­mer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri О́mirzaq Shókeev Úki­met otyry­synda kúzgi jıyn-terim jumys­tary shtattyq re­jimde júrip jat­qanyn aıtty. Oraq naýqany Jambyl, Túr­kistan oblystarynda aıaq­talyp qalsa, Aqtóbe, Al­maty, Batys Qazaqstan, Pav­lo­dar, Qyzylorda jáne Shyǵys Qa­zaqstan oblystarynda qar­qyndy júrip jatyr. Bul agrarlyq óńir­lerdegi alqaptardyń jalpy aýdany 3 mıllıon gektar­dan asyp túsetinin aıta keteıik. Mınıstr aıtqandaı, ónim­di eksportqa jiberý úshin daıyn­dyq jumystary qolǵa alynǵan, basqa memlekettik organdarmen birlesip logıstıka máselelerin sheshý jaǵy da nazarǵa alynǵan.

Qarap otyrsaq, jyldyń al­ǵashqy jartysyndaǵy kór­set­kishter, boljanyp otyrǵan me­jeler jaman emes. Degenmen «Ba­lapandy kúzde sanaıtyny» sııaqty, bıylǵy oraq naýqa­ny men astyq eksporty týraly túbegeıli nátıje aldaǵy ýa­qyt­ta belgili bolady.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»