Osydan 20 jyl buryn Almatyda TMD-nyń Maqsattary men qaǵıdattary týraly deklarasııa qabyldanǵan bolatyn
Qurylymnyń týý tarıhy
1991 jyldyń kúzine taman KSRO-nyń burynǵy kúıinde qalpyna kelmeıtindigi is júzinde belgili boldy. Bul ýaqytta derbestigin alǵan respýblıkalardyń halqy táýelsiz el atanýdyń eıforııasyna ábden mastanyp, KSRO-ny qaıta tanýdy oılaryna da almaıtyny is júzinde belgili edi. Olardy keri qaıtarý tek áskerı kúsh qoldaný amalymen ǵana iske asyrylatyn jumys-tyn. Biraq kúsh qoldanýdyń tıimsiz ekendigi, onyń halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan qatty synalatyndyǵy Baltyq jaǵalaýy respýblıkalaryn qaıtarýǵa talpynys barysynda aıqyn kóringen. Kúsh qoldaný tipti azamat soǵysy oshaǵyn týdyrýy da múmkin edi. Onyń ústine bul ýaqytta KSRO-nyń ortalyq ókimetinde áskerdi qoldanyp, eldiń tutastyǵyn saqtaıtyn qaýqar da qalmaǵan bolatyn. M.Gorbachev «bizdiń qolymyzda eldiń tutastyǵyn saqtaıtyn barlyq tetikter bar» degendi qaıtalap aıta bergenimen, is júzinde onyń qolynan bári de sýsyp ketkendigi kórinip turatyn. Onyń ústine Reseı Federasııasyndaǵy naqty bılik óz qolyna shoǵyrlanǵan B.Elsın M.Gorbachevtiń yqpalymen júretin jáne oǵan baǵynǵysy kelgen adam emes-ti. Kerisinshe, ol Gorbachevtiń bıligin moıyndamaı, quryq áketip, asaýsyp júretin. Sóıtip, KSRO-nyń bolashaǵy barynsha bulyńǵyrlanyp turǵan kez edi ol. Árıne, eldegi ımperııashyl kúshter tizege salyp, qolda bar múmkinshiliktermen KSRO-ny saqtaýdy talap etip-aq baqty, al bul ýaqytta, halyqtyń basym kópshiliginiń qoldaýyna ıe bolyp, ábden kúshine mingen demokratııashyl baǵyttaǵy jurt ondaıǵa jibermeýge tyrysty.
Eldiń ishindegi saıası daǵdarys osylaı, shegine jetip turǵan tusta Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Borıs Elsın Belorýssııaǵa resmı saparmen barǵan. Osy kúni belgili bolǵan aqparattarǵa qaraǵanda, bul sapardan jurt eshqandaı erekshe oqıǵa kútpegen-di. Biraq másele, túrli oılar men barynsha batyl saıası boljamdardyń kútkeninen áldeqaıda asyp túsip, dúnıe júzi qoǵamdastyǵy kólemindegi kúrdeli oqıǵa bolyp shyqty. Sóıtip, osynda uly ózgeristi týdyrǵan dúnıejúzilik mańyzy asa zor tarıhı oqıǵa boldy.
...1991 jyldyń 8 jeltoqsanynda Belarýs Respýblıkasynyń sol kezdegi basshysy, Joǵarǵy keńes tóraǵasynyń Belovej ormanyndaǵy Vıskýlı atty úkimettik rezıdensııasynda Reseı prezıdenti Borıs Elsın, Ýkraına prezıdenti Leonıd Kravchýk jáne Belarýs prezıdenti Stanıslav Shýshkevıch – úsheýi Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý jónindegi kelisimge qol qoıdy.
Osy kelisimge qol qoıýshylardyń biri S.Shýshkevıchtiń aıtýyna qaraǵanda, mundaı qujatqa qol qoıý aldyn ala oılastyrylmaǵan eken.
Kelisimde KSRO-nyń halyqaralyq quqyqtyń sýbektisi retindegi zań kúshi bar quqy toqtalatyndyǵy jarııalanyp, óz halyqtarynyń saıası, ekonomıkalyq, mádenı, bilim berý, densaýlyq saqtaý, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne t.b. salalarda ózara teń quqyly jáne paıdaly yntymaqtastyqtardy damytatyndyǵy atap ótildi. Árıne, KSRO-ny 1922 jylǵy 30 jeltoqsanda qurýshy quryltaıshylar retinde Reseı, Belarýs jáne Ýkraınanyń mundaı qujatty qabyldaý quqysy bolǵan (Biraq onda tórtinshi respýblıka, ıaǵnı keıin Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa respýblıkalaryna bólinip ketken Qap taýynda qurylǵan ZSFSR de bolǵan edi. Biraq ZSFSR-diń izbasary retinde olardyń biri de sol sátte bolmaǵandyǵyna eshkim nazar aýdarǵan emes).
Sonymen birge, TMD-ny qurý qujatynda onyń qataryna KSRO-nyń quramynda bolǵan basqa respýblıkalardyń da enýine jol ashyq dep jazyldy.
Sóıtip, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý týraly alǵashqy kelisimge 1991 jyldyń 8 jeltoqsanynda qol qoıyldy. TMD qurylǵany týraly osy kelisimdi B.Elsın AQSh prezıdenti D.Býshqa, al S.Shýshkevıch M.Gorbachevke habarlaıdy. Alǵashqysy muny qýanyshpen qabyl alsa, sońǵysy, árıne, qatty kúızelispen estıdi.
KSRO-nyń tarıh sahnasynan múlde ketkendigi týraly habardy qabyldaýǵa barlyq halyq birden sene almady. Áli de bir ózgeris bolar, myzǵymastaı bolyp kóringen ımperııa bir-aq sátte, bir oq shyǵarmaı joq bolýy múmkin emes degen sekildi kúpti oılar kóp edi. Dál sol kúnderi Máskeýde bolǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa jýrnalısterdiń «endi Gorbachevtiń kúni ne bolady, TMD-da ol qandaı qyzmet atqarady dep oılaısyz?» degen suraǵy da osyndaı oılardan tórkindeıtin. Al N.Nazarbaevtyń «TMD-da endi Gorbachevke oryn joq» degen sózi KSRO-nyń is júzinde taraǵandyǵyn dýaly aýyzben aıqyndaǵan kesim bolǵan sııaqty kórindi. Kóptegen halyq, KSRO janashyrlary osy sátten bastap qana onyń tarıh sahnasynan shynymen ketkenine kóz jetkize bastaǵandaı edi.
Belovej ormanynda bolǵan kezdesýge Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń da shaqyrylǵandyǵy týraly B.Elsın de, basqalar da ózderiniń memýarlarynda jazdy. Biraq, N.Nazarbaev Belorýssııaǵa barmaǵan. Osy oqıǵaǵa qaramaı, slavıan respýblıkalary musylmandyq Shyǵysty jalǵyz tastap, KSRO-dan óz aldyna bólinip shyqty degen daqpyrttar qaptap berdi. Endi musylman respýblıkalary da ózara birigýleri kerek degen alypqashpa áńgimeler KSRO respýblıkalaryn konfessııalyq jáne etnostyq aıyrmashylyqtaryna qaraı bir-birine qarsy qoıyp, jaǵdaıdy ýshyqtyrýǵa tyrysty. Osy kezde barynsha salıqaly saıası ustanym kerek boldy.
Qazaqstan men Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń basshylary bolǵan oqıǵany taldap, ortaq sheshimge kelý úshin Ashǵabad qalasyna jınaldy. Munda olar ortaq ustanym tanytyp, TMD-ny burynǵy KSRO-nyń tutas aýmaǵynda qurý týraly kelisimge keldi. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev KSRO-nyń barlyq respýblıkalarynyń basshysyn 21 jeltoqsanǵa Almatyǵa TMD qurý týraly kelisimge qol qoıýǵa shaqyrdy.
TMD-ny qurý týraly qujatqa qol qoıý úshin Almatyǵa KSRO-nyń quramynda bolǵan 11 respýblıkanyń basshylary jınaldy. Baltyq boıyndaǵy úsh respýblıkadan basqa onyń quramyna enýden Grýzııa basshylyǵy bas tartty. Qalǵandary tegis jańa uıymdy qoldap, qol qoıdy. Sóıtip, KSRO quramynda bolǵan elderdiń ózara yntymaqtastyǵyn retteýdi maqsat etken halyqaralyq aımaqtyq uıym retinde TMD Qazaqstannyń sol kezdegi astanasy Almaty qalasynda tusaýyn kesti.
Uıym sheńberindegi elderdiń is-áreketin úılestirýdi retteıtin Dostastyqtyń eń úlken organy – Memleket basshylarynyń keńesi men Úkimet basshylarynyń keńesi de osynda quryldy. Sonymen qatar óz aýmaqtarynda KSRO-nyń ıadrolyq arsenalyn saqtap kelgen Qazaqstan, Reseı, Ýkraına jáne Belarýs memleketteriniń basshylary olarǵa qatysty Birlesken sharalar týraly kelisimge qol qoıdy.
Sóıtip, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy alǵash ret Qazaqstanda 1991 jylǵy 21 jeltoqsanda is júzindegi óz áreketin bastady. Ol postkeńestik keńistikte burynǵy KSRO quramyna enetin respýblıkalardyń óz táýelsizdigin qurý jolyndaǵy úderisin aıaqtap, olardy is júzindegi derbes memleketterge aınaldyrdy. Almaty Deklarasııasyn barlyq respýblıkalardyń parlamentteri de birden bekitti. Eń sońǵylar bolyp 1993 jyldyń 24 qyrkúıeginde Ázerbaıjan jáne 1994 jyldyń 8 sáýirinde Moldova parlamentteri ratıfıkasııalady.
TMD ulttyq kólemnen joǵary qurylym emes jáne onyń quramyna ený árkimniń óz erkinde. Mine, bıyl onyń álemdik qoǵamdastyqtyń tabaldyryǵyn attaǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Osy jyldar ishinde ol KSRO-nyń beıbit jolmen ydyraý barysyndaǵy óziniń asa qajetti qurylym bolǵandyǵyn kórsetti. Biz tómende onyń qıly-qıly taǵdyryna qysqasha sholý jasap ótpekpiz.
TMD-nyń qadamdary
TMD-nyń ómirge kelýiniń birinshi kúninen bastap Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ony barlyq taraptarǵa da tıimdi ekonomıkalyq ıntegrasııalyq qurylymǵa aınaldyrýǵa kúsh saldy. 1992 jylǵy TMD týraly aıtqan sózinde-aq ol: «Men Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyndaǵy memleketterdiń kúshterin biriktirýinen, Dostastyq sheńberinde Eýropa Odaǵynyń qurylymdaryna sáıkes keletin ulttyq kólemnen tys úılestirý qurylymyn qurýdan úmitimdi úzbeımin. О́ıtkeni, olarsyz Dostastyq degenimiz bos sóz, naqty mazmuny joq ádemi áshekeı kúıinde ǵana qalmaq. Tarıh kórsetkenindeı, ımperııalardyń ydyraýynda obektıvtik sıpat bar. Alaıda, dúnıejúzilik birlestiktiń ıntegrasııasyn tereńdete túsýge kedergi jasaýǵa tyrysý – tarıhtyń dóńgelegin keri aınaldyrýǵa áreket jasaýmen para-par», degen edi («Táýelsizdigimizdiń bes jyly», A., «Qazaqstan», 1996, 43 b.). Qazaqstan Prezıdenti óziniń osy ustanymynan eshqashan taıyp kórgen emes jáne onyń ekonomıkalyq ıntegrasııalyq qurylymdar jasaý týraly ıdeıalary satylap iske asyp jatyr. О́mirdiń ózi olardyń qajettiligin qatysýshylardyń bárine tájirıbe júzinde kórsetip berdi. Shúý degende TMD-nyń ózine kúdikpen qarap, onyń táýelsizdik murattaryn shekteýinen qaýiptengen elder de qazir ekonomıkany ıntegrasııalaýdyń ozyq ádis ekenin moıyndap keledi. TMD-nyń qurylýy ońaı is bolmasa, qalyptasý, damý qadamdary da kúrdeli syndarǵa ushyrap otyrdy. Áýeli, 1992 jyly Moldova men Grýzııada ultaralyq qaqtyǵystar oryn aldy. Osy eki eldiń basshylary da ultaralyq qaqtyǵystardy retteýge saıası kóregendigi men erik-jigerleriniń álsiz ekendigin kórsetip aldy. Alaqandaı Moldovada orys, ýkraın turǵyndary tyǵyz qonystanǵan Dnestr ózeniniń sol jaǵalaýynda 1991 jyldyń aıaǵynda Prıdnestrove respýblıkasy paıda boldy. Eshkim tanymasa da is júzinde ol áli kúnge óz aldyna derbes memleket bolyp otyr. Grýzııada ulttyq saıasatty ádiletti jolmen durys júrgize almaýdyń saldarynan Abhazııa men Ońtústik Osetııada osy kúnge deıin sozylyp kele jatqan kıkiljińder paıda boldy. Grýzııanyń bul aımaqtary 2008 jyldan beri tipti Reseı Federasııasy tanyǵan derbes memleketter retinde ómir súrip otyr. Osynyń ózi 1993 jyly TMD-nyń qataryna kirgen Grýzııany bul uıymnan 2009 jyly qaıtadan shyǵýǵa májbúr etti. TMD-nyń alǵashqy jyldaryndaǵy memleket basshylarynyń sammıtteri kóbinese uıymdyq máselelermen ǵana shekteletin. Sonyń ishinde, Almatydan keıin, 30 jeltoqsanda Mınsk qalasynda bolǵan kezdesýde Memleket basshylary men Úkimet basshylary týraly ýaqytsha kelisimge qol qoıyldy. Onda árbir qatysýshy memleket bir daýysqa ıe bolatyndyǵy, al sheshim konsensýs tártibimen qabyldanatyny aıtylǵan. Sonymen birge, osy kezdesýde áskerı kúshter men shekaralyq áskerler týraly da kelisimge qol jetkizildi. Uıymdyq sharalar kezeńi 1993 jylǵy Mınskidegi kezdesýde uıymnyń jarǵysyn qabyldaýmen aıaqtaldy. Barlyq qıyn jaǵdaıda da Qazaqstan Prezıdenti TMD-daǵy áriptesterine ózara ıntegrasııanyń tıimdiligin dáleldeýmen boldy. Onyń bastamasymen 1994 jyly Qazaqstan, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan respýblıkalary arasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik (BEK) quryldy. Nursultan Ábishuly onyń ıntegrasııalyq úderisterin negizgi úsh kezeńge bólgen edi: 1.Saýda odaǵy; 2.Qarjy-valıýtalyq jáne ekonomıkalyq odaq; 3. Áskerı-saıası odaq; Osy qurylym týraly oılarymyzdy tujyryp, onyń keıingi taǵdyryn da aıta ketelik. Áýelde jaqsy nıetpen qurylǵan uıym qatysýshy memleketterdiń ishki jaǵdaıyndaǵy túrli kedergilerdiń kesirinen tıimdi jumys isteı almady. 1998 jyly onyń quramyna Tájikstan da qosylǵan edi, sol kezden bastap ol Ortalyqazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq (OEQ) dep ataldy. Al 2002 jyly ol Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵy (OAY) bolyp ózgertildi. 2005 jyly EýrAzEQ qosylyp, bir uıymǵa aınaldy. Jalpy, eń mańyzdy maqsaty Aral teńizin qutqarý bolyp qurylǵan uıym birqatar jaqsy sharalardy da iske asyrǵanyn aıta ketý kerek. Sonyń ishinde uıym sheńberinde Araldy qutqarý jónindegi halyqaralyq qor quryldy. Ol BUU tarapynan da qoldaý tapty. Uıymnyń negizgi maqsattary qataryna saıası, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne basqa da salalar qataryndaǵy yntymaqtastyqtarmen qatar, qatysýshy memleketterdiń ortaq ekonomıkalyq keńistik sheńberindegi damýyna qolaıly yqpal etý jatady. Sonymen birge, TMD elderi azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý, ózara quqyqtyq kómek kórsetý, talasty jaǵdaı jáne kıkiljiń bolǵan jaǵdaıda olardy beıbit jolmen sheshý isteri de uıymnyń negizgi maqsattary bolyp tabylady. Al syrtqy saıası is-áreketti úılestirý, birlesken ekonomıkalyq keńistikte birtekti kedendik saıasat ustaný, ekonomıkanyń túrli salalarynda, sonyń ishinde kólik jáne baılanys salalaryndaǵy yntymaqtastyq, adamdardyń densaýlyǵy men qorshaǵan ortany saqtaý, uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres, qorǵanys saıasaty men shekarany kúzetýdegi yqpaldastyqtar uıymnyń birlesken is-áreketteriniń basym baǵyttary. Biraq TMD halyqaralyq uıym retinde qataryndaǵy qatysýshy memleketterin ózara tyǵyz qarym-qatynasqa uıystyra almaıdy. Sondyqtan da onyń sheńberinde naqty istermen aınalysatyn jáne yqpaldy kúshi bar ıntegrasııalyq qurylymdar qajet boldy. Bul týraly Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń 1992 jyly-aq aıtqanyn joǵaryda keltirdik. О́mirlik tájirıbe N.Nazarbaevtyń pikirin is júzinde dáleldedi. Sóıtip, UQShU, EýrAzEQ jáne onymen qanattas Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik, ShYU sııaqty uıymdar ómirge keldi. Ujymdyq qaýipsizdik sharty týraly uıym (UQShU) 1992 jyly qol qoıylǵan Ujymdyq qaýipsizdik týraly kelisimniń negizinde 2002 jylǵy 14 mamyrda Máskeýde qurylǵan áskerı-saıası uıym. Qazir onyń quramyna Qazaqstannan basqa Belarýs, Reseı, Qyrǵyzstan, Armenııa, Tájikstan, О́zbekstan sııaqty alty memleket kiredi. Aldymyzdaǵy jyly ol óziniń 10 jyldyǵyn atap ótedi. Jýyrda, Máskeýde bolǵan UQShU sammıtinde osyǵan baılanysty jasalatyn sharalar belgilendi. Onyń qatarynda Qazaqstandaǵy UQShU polıgonyn jaraqtaýdy jetildirý qarastyrylǵan. Sondaı-aq osy kezdesýde UQShU-ǵa enetin memleketter aýmaǵyna úshinshi jaqtyń áskerı nysandaryn engizý tek barlyq múshelerdiń kelisimimen ǵana múmkin bolatyndyǵy kelisildi. TMD sheńberindegi ekonomıkalyq ıntegrasııany tıimdi júrgizip kele jatqan uıym EýrAzEQ. Ol 1992 jyly kelisilgen, biraq jumys istemegen Keden odaǵynan bastaý alady. 2000 jyly ol bes memleket – Qazaqstan, Belarýs, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstannyń qatysýymen quryldy. 2003 jyly oǵan BUU Bas Assambleıasynyń janyndaǵy baıqaýshy mártebesi berildi. 2006 jyly EýrAzEQ-tyń quramyna О́zbekstan da engen edi, biraq ol 2008 jyly óziniń qatysýyn doǵardy. 2006 jylǵy EýrAzEQ-tyń memleketaralyq keńesinde Keden odaǵy Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı arasynda qurylatyny belgili boldy. 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda EýrAzEQ-tyń sammıtinde Keden odaǵy qurylǵannan keıin Birtutas ekonomıkalyq keńistik negizinde 2015 jyly Eýrazııalyq odaq qurý týraly kelisim jasaldy. 2012 jyldyń 1 qańtarynan BEK óz kúshine enedi, osyǵan baılanysty EýrAzEQ artyq qurylymǵa aınalyp otyr. Jýyrda bolǵan Máskeý sammıtinde ol bolashaqta joıylatyndyǵy jarııalandy.Sońǵy jyldary TMD-nyń tıimdiligi týraly syn pikirler kóp aıtyldy. Sonyń ishinde 2004 jyly RF Prezıdenti bolǵan kezinde V.Pýtın ony reformalaý qajettigi týraly pikir bildirgen. Bolmasa bul uıym óziniń qajettiligin joıady, dedi ol. Odan ári 2005 jyly ol TMD tek KSRO-nyń beıbit jolmen taraýyna ǵana qyzmet ete aldy, qalǵany «bos áńgime» degen sózder de aıtty. Osyndaı syndar kóp aıtyla bergen soń Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev 2006 jyly TMD-ny reformalaýdyń óz nusqasyn jasap, onyń qajettiligin áriptesterine moıyndata aldy. Onyń usynǵan reformalary boıynsha Uıym kelisilgen mıgrasııalyq saıasat júrgizý, birtutas kólik kommýnıkasııasyn damytý, ǵylym-bilim jáne mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy ózara yqpaldastyq, transshekaralyq qylmysqa qarsy kúres baǵytynda yntymaqtasýy kerek boldy. Qazir osy baǵyttardaǵy yntymaqtastyqtar birshama jaqsy jolǵa qoıylǵan.
Jaqsybaı SAMRAT._______________________
BELOVEJ KELISIMI: OBEKTIVTI QAJETTILIK PE ÁLDE...
Bıyl Belovej ormanyndaǵy kelisimge 20 jyl tolyp, álemniń saıası kartasynan KSRO-nyń ketkenine de sonshalyqty ýaqyt boldy. Onyń durystyǵy týraly qoǵam kúni búginge deıin bir toqtamǵa kelgen joq. Sosıologtardyń aıtýyna qaraǵanda, jyl ótken saıyn ımperııanyń qulaǵanyna ókinetin reseılikter kóbeıip kele jatyr eken. TMD-nyń qurylǵanyna 20 jyl tolýyna baılanysty bıyl kóptegen kezdesýler, forýmdar, kórmeler, konferensııalar men semınarlar ótkizildi. Sonyń biri Dýshanbede bolǵan Memleket basshylarynyń kezdesýi. Onda lıderler TMD týraly ózderiniń naqty oılaryn ortaǵa saldy. Sonyń ishinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «...bir ýaqyttarda tek jalqaý ǵana TMD-ny nashar jumys isteıdi dep synamaǵan shyǵar. Ondaı pikirler qazir de joq emes. Bireýler TMD ózin ózi tolyq aqtap boldy, endi ony taratý kerek dep te aıtty. Osyndaı pikirlerdiń bárin eskerip, biz TMD-ny osydan bes jyl buryn reformalaýdy qolǵa alǵan edik. Sol isterimiz oń ózgerister jasaýǵa múmkindik berdi. Biz Dostastyqtyń barlyq organdarynyń bólimshelerin ońtaılandyryp, jumystaryn birshama jetildirdik. Jáne bul jumystardy odan ári jalǵastyramyz. Biz TMD-nyń jumysynda kemistik baryn ashyq aıtýymyz kerek, sonymen birge, birlesken jumystarymyzdyń jaqsy nátıjeleri baryn da kórmeýge bolmaıdy. TMD-ny kim qalaı baǵalasa da biz Dostastyq sheńberinde ózimizdiń táýelsizdigimizdi nyǵaıtyp, búgingi kúnge aman jettik. Osynyń ózi bizdiń Dostastyǵymyzdyń atqarǵan eń úlken isi», dedi. Sonymen birge, memleket basshylary bolashaqta ekonomıkalyq ıntegrasııany tereńdetýdiń qajettiligi týraly kóp aıtty. Adamzat tarıhynda tıimdi jumys istegen ıntegrasııalar qatarynda Eýropalyq Odaqty aldymen aýyzǵa alý kerek sııaqty. Álemdegi eń úlken qanquıly soǵys aıaqtalǵanyna 12 jyl ótkende buryn bir-birimen únemi soǵysyp kelgen eýropalyq memleketter óz áleýetterin biriktirý týraly sheshim qabyldady. Sóıtip, 1957 jyly qarapaıym keden odaǵy jáne taýarlar men qyzmettiń, kapıtal men adam resýrsynyń ortaq rynogy retinde Eýropalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq ómirge keldi. Tıisti saıası erik-jiger men ekonomıkalyq múddeliliktiń arqasynda is qaınap berdi.Al endi kezinde odaqtas bolǵan TMD elderine osyndaı jetistikke jetýge qandaı kedergi bar? KSRO-nyń kezinde solardyń bári birtutas bolyp, álemdik rynoktaǵy básekelestikke tótep bere alýshy edi ǵoı. Bútinniń múmkinshiligi bólshekten árqashanda artyq emes pe? Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń únemi jarııalap kele jatqan úndeýleriniń túıini de sol ǵoı. Endeshe... bir odaqtyń paıdasyn kórgen adamdar ekinshi odaqqa aıaq bassa nesi aıyp. Eýrazııalyq odaqtyń bolashaǵy zor bolary kúmánsiz.
Sergeı NIKOLAEV, saıasatker.* * *
TILMEN AITYP JETKIZGISIZ QÝANYSh EDI
KSRO-nyń taraǵan kezi meniń kóz aldymda dál búgingideı tur. Biz óner adamdary bolsaq ta sol kezde saıasatpen aınalysyp kettik. Tipti, Odaq kóleminde saıası jańalyqtarǵa qulaq túrmegen adam qalmaǵan shyǵar. О́ıtkeni, barlyq aqparat quraldarynan mádenıet te, ádebıet te, óner de, óndiris te, tipti sport ta shamaly ýaqyt qana kórsetilip, qalǵan ýaqyttyń bári saıasatqa arnalatyn. KSRO-nyń endigi taǵdyry ne bolar eken degen alań kóńilmen júrgenimizde «KSRO-ny saqtaýǵa qalaı qaraısyz, álde táýelsiz el bolýdy jaqtaısyz ba» degen suraqtar kóterip, referendým ótkizgen Ýkraına halqynyń 90 paıyzdan astamy táýelsizdikti jaqtap daýys berdi. KSRO quramynda júrgenimizde barlyq saıasat Ýkraınany jaqsy jaǵynan kórsetýge tyrysyp baǵatynyn kózimiz kórgen. Onyń ánderin, kınosyn, poezııasyn ortalyq ókimettiń nasıhat quraldary únemi basqalarǵa úlgi qylatyn. Orystar olardy «eń jaqyn týys» dep sanaıtyn jáne bul týraly da jıi aıtylatyn. Sol sııaqty Grýzııa da tek unamdy jaǵynan nasıhattalatyn. Basqa halyqtardyń aksentpen sóılegenin unatpaıtyn orys aǵaıyndar grýzın aksentine qyzyǵýmen, tipti súıispenshilikpen qaraıtynyn kózimiz kórgen. Odaq kóleminde Ýkraına men Grýzııa eldiń eń úlken halqynyń erketotaıy bolyp sanaldy. Sóıtsek... Aldymen sol eki respýblıka Odaqty kerek qylmaımyz dep shalqasynan tústi emes pe? Olaı bolsa, Odaqtaǵy ógeı balanyń kúıin keshken bizge ne joryq? Tezirek tarasa eken, tek tynyshtyqpen tynsa eken degen sózderdi kezdesken jerde bárimiz de bir-birimizge aıta berýshi edik. Árıne, elimizdiń soltústigi men shyǵysynda basqa etnostardyń úlesi tym úlken, ásirese, sol aımaqtarda tynyshtyq bolsa eken dep oılaıtynbyz. Sóıtip júrgende, Belorýssııanyń Belovej ormanynda Reseı, Ýkraına jáne Belarýs basshylary KSRO-nyń ómir súrýin toqtatyp, TMD degen uıym qurypty degen habar dúńk ete qaldy. Shynymdy aıtsam, men KSRO-nyń birjola ketkenine sengen joqpyn. Jaý da almaıtyn, qudaı da almaıtyn monstr joıyla qoıýy múmkin emes shyǵar dep oılaıtynmyn. Tipti, buryn ketip qalǵan Baltyq elderi men Grýzııany da qaıtadan qatarǵa qosyp alatyn shyǵar dep júrýshi edim. Sondyqtan da teledıdar jańalyqtarynan kóz almaıtyn boldyq. Buryn da solaı edi, endi tipti kóz almadyq. Áıteýir, ol kezde jańalyqtardy toqtaýsyz ári óte jyldam berip jatatyn. TMD týraly qujatqa qol qoıylar-qoıylmastan RSFSR parlamenti ony ratıfıkasııalap úlgerdi. Dál sol kúni Kremldiń ústinde jelbirep turatyn qyzyl tý túsirildi. Endi KSRO parlamenti de TMD-ny moıyndap, ózin ózi taratyp jatty. Bári de ras, bári de kórgen tústeı bir kúngideı bolmaı, zyrlap bara jatty. 16 jeltoqsanda Qazaqstan da óz Táýelsizdigin jarııalady. Ol kúngi qýanysh, endi, sózben aıtyp jetkizgisiz edi ǵoı... Sodan beri, Qudaıǵa shúkir, mine, 20 jyl óte shyǵypty... Erkin KÁSENOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
