Jalpy, jyl saıyn ınflıasııanyń joǵarylaıtyny qazir jańalyq emes deýge bolady. Inflıasııanyń kólemi qansha prosent bolatyny, belgilengen dálizden qanshalyqty alshaqtaıtyny ǵana jańalyq. Ulttyq bank tóraǵasynyń aıtýynsha, tamyz aıynda tól aqshamyz 0,2 prosentke qunsyzdanǵan kórinedi, bul burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı joǵary kórsetkish. Reseıge salynyp jatqan sanksııalardyń saldary áserinen elimizde taıaý bolashaqta qutyla almaıtyn túri bar.
– 2019-2020 jyldary ınflıasııa kólemi joǵary bolýy múmkin. Iаǵnı belgilengen dálizden asyp túsedi. Buǵan birneshe sebep bar. Birinshiden, Reseıge qarsy sanksııalar kúsheıip jatyr. Buǵan qosa, teńgeniń álsireýine munaı baǵasynyń tómendeýi jáne áleýmettik shyǵyndardyń arta túsýi de aıtarlyqtaı yqpal etedi, – dedi D.Aqyshev.
Belgili qarjyger Ilııas Isaevtyń paıymdaýynsha, Reseıge salynǵan sanksııalardyń Qazaqstandy sharpýy zańdy qubylys. Eń iri ekonomıkalyq áriptes, saýdadaǵy aınymas seriktes retinde odan bas saýǵalaý qıynǵa soǵady.
– Reseı bizdiń eldiń saýda-sattyq salasyndaǵy basty áriptesimiz. Shet memleketterden elimizge tasymaldanatyn taýarlardyń 30 prosentten astamy Reseıdiń úlesinde. Ekinshi orynda – Qytaı, odan keıingi oryn Eýropa elderi men AQSh-qa tıesili. Basty áriptesimizdiń valıýtasy qunsyzdanǵan kezde bizdiń teńgemizdiń de sınhrondy túrde qunsyzdanýy qalypty nárse. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda eki eldiń arasyndaǵy ımporttyq-eksporttyq parıtet buzylady. Saýdadaǵy parıtet buzylǵan jaǵdaıda biz utylamyz. Parıtettiń buzylýynan Qazaqstannyń ımporttaýshylary da, eksporttaýshylary da zııan shegedi. О́zińiz bilesiz, burynyraqta Reseıdiń aqshasy 1 dollarǵa shaqqanda 71 rýblge quldyraǵan kezde elimizde rýblge degen suranys kúsheıip ketip, avtokólik, basqa da tolyp jatqan taýarlar Reseıden tasymaldana bastaǵan-dy. Sóıtip óz naryǵymyzdaǵy taýarlarǵa suranys tómendep ketti, – deıdi sarapshy.
Ilııas Isaev aıtqandaı, qazir bıznestiń qyzatyn ýaqyty ótip ketti. Ádette bıznes kóktemde, jazda qyzady.
– Kúz, qys mezgilderinde bıznes, saýda-sattyq báseńdeıtini belgili. 2018 jyldyń makroekonomıkalyq kórsetkishteri qalyptasyp boldy. Ulttyq bank tóraǵasy kelesi jyldarǵa qatysty boljamdy aıtyp otyr. Bıyl jyldyń sońyna deıin ınflıasııa Ulttyq bank josparlaǵan, boljaǵan ınterval sheńberinde saqtalýy múmkin. Al 2019 jyly qunsyzdaný deńgeıi boljanǵan ıntervaldan joǵary bolýy ábden múmkin, – deıdi I.Isaev.
Ulttyq bank ınflıasııanyń joǵarylaýy múmkin ekendigin aıtqanda munaı baǵasynyń tómendeýi yqtımaldyǵyn da tilge tıek etkeni belgili. Degenmen, halyqaralyq sarapshylardyń arasynda keler jyly kómirsýteginiń quny kóteriledi degen boljam jasap otyrǵandar bar. Máselen, CNBC-ge suhbat bergen amerıkalyq sarapshy Djon Kıldýf munaıdyń barreli aldaǵy aılarda 85-95 dollarǵa kóteriledi dep paıymdap otyr. Oǵan da AQSh-tyń qatysy bar, bul joly Irannyń munaı eksportyna salǵan sanksııasy baǵaǵa yqpal etpek.
«Qara altynnyń» qazirgi baǵasy da birshama joǵary, 1 barrel 79 dollardan asty. Munaı baǵasy amerıkalyq sarapshy aıtqan deńgeıge kóterilgen jaǵdaıda bul teńgeniń baǵamyna oń yqpalyn tıgize ala ma? Qarjyger I.Isaev bul týraly bylaı deıdi:
– Munaıdyń baǵasy kóterilse, teńgeniń rýblmen birge qunsyzdanýyna az da bolsa tejegish faktor paıda bolýy múmkin. Sebebi Qazaqstannyń ishki naryǵyna túsetin dollardyń mólsheri kóbeıedi. Ulttyq qorǵa túsetin qarajatty ishki naryqtaǵy jaǵdaıdy retteýge paıdalanýǵa bolady. Árıne, kómirsýtegi qunynyń óskeni Ulttyq bankke altyn-valıýta rezervin azaıtpaı-aq ishki naryqtaǵy ahýaldy túzetýge kómegin tıgizýi múmkin.
Qarjygerdiń paıymdaýynsha, teńgeniń qunsyzdaný prosesine tejeý bolýy múmkin faktor retinde shıkizat baǵasynyń ózgerýin ǵana aıtýǵa bolady.
Buǵan deıin Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov Reseıge salynǵan sanksııalardyń bizge tıgizetin teris yqpalyna qatysty máselelerdi Qazaqstan AQSh-pen arada sheshýge kiriskeni týraly habarlaǵany belgili. Osy aptadaǵy Úkimet otyrysynda mınıstr jyl basynan beri 8 aı ishinde ınflıasııa kólemi 5-7 prosent aralyǵynda bolǵanyn aıtty.
– Tamyz aıynda ınflıasııa 2 prosent bolsa, jyl basynda ol 2,9 prosentti qurady. Azyq-túlik taýarlarynyń qymbattaýy 2,3 prosentti qurady. Azyq-túlik emes taýarlar quny 3,7 prosentke ósti, – deıdi ol.
Teńgeniń qunsyzdanǵany birinshi kezekte azyq-túliktik emes taýarlardyń, máselen, dızel otynynyń, suıytylǵan gazdyń, dári-dármektiń, turmystyq buıymdardyń, kıimniń qymbattaýyna soqtyrypty. Avtokólikterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý, áýe jáne temir jol qatynastary, qonaqúı baǵasy jáne basqalary da birshama kóterilgen. Ásirese Atyraý, Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan oblystarynda, Astana qalasynda qymbatshylyq kúsheıgen.
Sońǵy birneshe aıdyń bederinde teńgeniń birtindep «álsirep» bara jatqany anyq baıqalǵany belgili. Alaıda 8 tamyz kúni tól valıýtamyzdyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 1 táýlik ishinde baqandaı 6 teńgege qunsyzdanǵany eldi alańdatarlyq jaǵdaı. Araǵa apta salmaı jatyp teńge baǵamynyń tómendeýi taǵy qaıtalandy. Osy jaǵdaıdan keıin qarapaıym turǵyndardy aıtpaǵanda, sarapshy mamandardyń ózi valıýta qunyna qatysty boljamdaryn saqtyqpen aıtýǵa kóshkendeı. Jasyratyn nesi bar, qaıta-qaıta qunsyzdana beretin ulttyq valıýtaǵa halyqtyń da senimi azaıa túskendeı.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan
