Mashına jasaý isindegi mańyzdy qadamdar

Mashına jasaý ónerkásibiniń turaqty damýy men úzdiksiz qyz­met etýi ekonomıkamyzda energııa men materıaldardyń jumsalýyn, eńbek ónimdiligin, óner­ká­sip­tik óndiristiń ekologııa­lyq qaýip­sizdigin, túptep kelgende mem­le­ketimizdiń ekonomıkalyq qaýip­sizdigin aıqyndaıdy.

Bul jóninde Elbasy Nur­sul­tan Nazar­baev mashına jasaý salasyn keshendi jańǵyrtý men ony halyq­aralyq deńgeıde al­ǵa jyljytý Qazaq­stannyń ja­handyq básekege qabilettigin art­tyrýǵa ári elimizdiń álemniń ozyq 30 memleketiniń qataryna qo­sylýǵa yqpal etetinin atap ótken bolatyn.

Mashına jasaý salasyn ke­shen­di sala deýimizdiń sebebi, asha­na jab­dyqtarynan bastap, ushaq­tarǵa deıingi óndiriletin taýar­lardyń keń aýqymyna ıe. Eli­mizdegi mashına jasaý óndi­risi ótken ǵasyrdyń 40-jyl­dary­nan bastaý alady. Ekinshi dú­nıejúzilik soǵys kezinde áskerı qa­jettilikterdi qamtamasyz etý úshin Keńes Odaǵynyń eýropalyq bóligindegi kóptegen mashına ja­saıtyn zaýyt Qazaqstanǵa kó­shirildi. Soǵys aıaqtalǵan soń bul zaýyttar ken óndirýge jáne aýylsharýashylyq sektorlaryna arnalyp qaıta mamandandyryl­dy. Táýelsizdik alǵannan keıin elimiz mashına jasaý óndiri­si­niń keıbir salalaryn, atap aıt­qan­da, stanok jasaý men qozǵalt­qysh­tardy óndirý isin toqtatty. Onyń or­ny­na lokomo­tıv óndirisi, avtokó­likter shyǵarý syn­dy jańa sa­lalar qanat jaıdy. Elektro­te­h­nıkalyq jabdyqtar sektory jańa tynysqa ıe boldy. Bú­ginde elimiz­de ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­lamasynyń aıasynda mashına ja­saýdyń 6 sektory anyq ju­mys istep tur deýimizge bolady. Av­tokólikter jasaý, munaı-gaz ma­shınalaryn shyǵarý, aýylsha­rýashylyq kólikterin quras­tyrý, taý-ken óndirisine qajet­ti kólikterdi daıyndaý, elektro­teh­nıkalyq mashınalardy jasaý sııaqty iri-iri sektorlardyń ju­­mys­­tary tolaıym tabysqa ıe. Mem­­leket tarapynan atalǵan sala­­lar­ǵa qoldaý kórsetilip, 2002-2016 jyldar aralyǵynda onyń da­mý kórsetkishi 77%-ti qurady. 

Qazirgi tańda Qazaqstannyń mashına jasaý óndirisiniń qu­ry­lymynda joǵaryda atalǵan sek­tor­lardan bólek taý-ken-me­tal­lýrgııalyq, aýylsharýashylyq, munaı-gaz, áskerı jáne kólik qu­raldarynyń óndirisi de joǵary basymdylyqqa ıe. 

Elbasymyz Nursultan Nazar­baev «Mashına jasaý Qazaq­stan­nyń ındýstrıaldy damýynyń qoz­ǵaýshy kúshine aınalýy tıis, son­dyqtan da memlekettiń bul sala­daǵy basty máselelerge degen qoldaýy orasan zor» degen bo­latyn. Elimizde 2019 jylǵa deıin ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasyn júzege asyrý qol­ǵa alynǵany málim. Atal­ǵan baǵ­dar­lamadaǵy 14 salalyq basym­dyqtyń altaýy mashına jasaý salasyna tıesili. Budan bólek «Bes ınstıtýsıonaldyq reformany júzege asyrý jónindegi 100 naqty qadam» Ult josparynyń 55-qadamynda Elbasymyz eks­porttyq ónimderdi óndirý jáne Qazaqstannyń halyqaralyq naryqqa shyǵýy úshin qaıta óńdeý sektorynda transulttyq kom­pa­nııalardy tartý boıynsha aıqyn tapsyrmalar júktegen. Oǵan qosa, halyqaralyq bıznesti eli­mizdiń jańa múmkindikteri jaı­ly aqparattandyrý men ekono­mı­kanyń basym sektorlar­ynda ta­myryn tereńge jaıǵan ınves­tor­larmen birikken kásip­oryndardy qurý mindeti de alǵa qoıylǵan. 

Búginde atalǵan baǵyt boıyn­sha otandyq mashına jasaý seg­mentinde birqatar jumys atqa­ryldy. Sońǵy on jyldyqta Qa­zaqstandaǵy mashına jasaý óndirisine tartylǵan sheteldik ınvestısııa kólemi bes esege ulǵaıǵan. Qazir elimizde Toyota, General Electric, Talgo, General Motors, LG, Alstom jáne taǵy basqa mashına jasaý óndiri­si­n­iń álemdik kóshbasshylary ju­mys isteıdi. Qazaqstandyq óndirý­shi­lerdiń assor­tımentinde buryn elimizde shyǵarylmaǵan jańa jo­ǵary tehnologııalyq ónimder, atap aıtqanda, lokomotıvter, elektrovozdar, jolaýshylar vagony, tikushaqtar, av­to­kólikter paıda boldy. Alaı­da qol jetkizgen bul nátı­je­ler arqany keńge salyp, áre­ket­siz otyrýǵa bolady degen sóz emes, sebebi otandyq mashına ja­saý­shylardyń aldynda budan da úlken mindetter tur. Eń aldymen atalǵan sala jahandyq ózgerister men zamanaýı jańalyqtarǵa daıyn bolýy tıis. 

Bul jóninde belgili sarapshy «Ata­meken» kásipkerler palatasynyń mashına jasaý jáne metall óńdeý komıteti tór­aǵasynyń orynbasary Pavel Bekle­mıshev elimizdiń ımport boıynsha shy­ǵyndarynyń 40%-i mashına jasaý ónimderin ákelýge ketetindigin aıtady. «Bul Qazaqstanda mashına jasaý ónimderiniń naryǵy, ıaǵnı suranys bar ekendigin kórsetedi. О́tken jyly eli­mizdegi mashına jasaý óndirisi 960 mıllıard teńgeni qurady. Meniń oıymsha, ım­porttyń biraz bóligin ózimiz de óndire alatyn edik. Bizde ishki naryq bar, alǵa qaraı jyljýǵa sebep te joq emes. Al­dymen ózimizde óndirsek, keıin eksportqa shyǵarýǵa da bolatyn edi», deıdi ol.

Al elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstrligi Indýs­trııalyq damý jáne ónerkásiptik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Almas Batanovtyń sózine súıensek, 2018 jyldyń basynan elimizdegi mashına jasaý óndirisi 2017 jylmen salystyrǵanda, 12,2%-ke ósip, 384,6 mlrd teń­geni quraǵan. 2017 jyly bul kór­setkish 5,6%-ke ósip, 913,6 mlrd teńgeni quraǵan bolatyn. Ma­shına jasaý óndirisinde avto­kólikter jasaý salasy joǵary úleske ıe. Komıtet basshysynyń aıtýynsha, ótken jyly respýblıkamyzda 19,5 myń avtokólik shyǵarylǵan. 

«2017 jyly atalǵan salanyń kúrt damýy naryqtaǵy suranysqa, eksport naryǵynyń ashylýyna, sonymen qatar memleket tarapynan jeńildetilgen avtonesıe berý baǵdarlamasyna baılanysty bolyp otyr. Byltyr árbir satylǵan avtokóliktiń úshinshisi otandyq kásiporyndarda jasalǵan», deıdi A.Batanov.

Aýylsharýashylyq mashı­na­laryn jasaý salasyna ke­letin bolsaq, memleket aýylsharýa­shylyq tehnıkalaryna jáne kólik quraldaryna qosymsha qun salyǵyn tóleýden bosatyp, aıtarlyqtaı qoldaý kórsetip otyr. Bıyl kombaın, traktor jáne avtobýs lızıngine bıýdjetten 13 mlrd teńge kóleminde qarjy bólingen. 

Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵ­daıyndaǵy damýdyń jańa múm­kindikteri» atty bıylǵy Jol­daýy aıasynda «Sıfrly Qa­zaq­stan» keshendi baǵdarlamasy qabyldanǵan bolatyn. Ma­shı­na jasaý salasynda da kásip­oryndardyń ári qaraı damýy men básekege qabiletti bolýy óndiristi sıfrlandyrý men tehnologııalyq jetil­dirýge baılanysty. Osy maqsat­ta Investısııalar jáne damý mı­nıstrligi ónerkásipti sıfrlandyrý boıynsha keshendi ju­mys­tar júrgizýde. Sheteldik árip­testermen birige otyryp 605 kompanııa men taý-ken-metal­lýrgııalyq kesheni zerttelgen bolsa, onyń 291-i mashına jasaý kásiporny. Baǵalaý nátıjeleri boıynsha kásiporyndardyń tek 3 prosenti óndiristi avtomattandyrý men sıfrlandyrý negizine ıe. Demek, atalǵan salada sıfrlandyrý elementterin engizý boıynsha jumystardy kúsheıtý qajet. Sıfrly tehnologııalardy engizý óndiristiń tıimdiligin arttyryp, óndiriletin ónimniń ózindik qunyn 20%-ke deıin tómendetedi. 

Osy oraıda, 2018 jyldyń 20-21 qyrkúıeginde Astana qa­la­synyń EKSPO Kongress-ortalyǵynda Qazaqstan mashına jasaýshylarynyń VI forýmy óz jumysyn bastaıtyndyǵyn aıta ketkenimiz jón. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Úkimeti jáne «Ata­meken» UKP qoldaýymen, In­vestısııalar jáne damý mınıs­tr­ligi men Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵy uıymdastyryp otyrǵan forýmda 20-dan astam memleketten myńnan asa delegat, onyń ishinde otandyq já­ne sheteldik mashına jasaý kásip­oryndarynyń basshylary, kva­zımemlekettik sektor, damý ınstıtýttary, bıznes qaýym­dastyqtary jáne úkimettik emes uıymdardyń ókilderi qatysady dep kútilýde.

Jalpy alǵanda, Qazaqstannyń mashına jasaý salasyn jandan­dyrýdyń jańa kezeńi bastalyp keledi. Sebebi atalǵan salaǵa qa­jetti bólshekterdi shyǵarýǵa, ony qurastyrýshy jumys kúshi de elimizde barshylyq. Sonymen qatar qazaqstandyq mashına ja­saý óndirisiniń ónimderine su­ra­nys ta joǵary ekenin aıta ket­­kenimiz jón. Kórshiles Reseı, Qy­taı syndy alpaýyt el­der­diń rynogyna shyǵa basta­ǵan otandyq ónimderdi odan ári qarqyndy damytyp, áleýe­tin arttyra túsý qajettigi baıqalady.

Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»