Qazaqstan – ómir súrýge yńǵaıly el
Halyqaralyq qoǵamdastyq birigip «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp» ǵalamdyq qaýipsizdik máselesin ońtaılandyra almaýda. Onyń bir dáleli – bosqyndar sanynyń kúnnen-kúnge arta túsýi. Bul máseleni qazaqy jalpaq tilmen jetkizsek, «Arqa jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar» deýge keledi. Iаǵnı, qaýipsizdigi úshin qoryqqan talaı pendeniń ot-sý keship, otanyn tastap, beti aýǵan jaqqa qashýy qalypty qubylysqa aınalyp ketti. Osy máseleni maı shammen zerttep jatqan BUU men Eýropalyq odaq ázirge ortaq sheshim taba almaı otyr.
Osy oraıda Qazaqstan da bosqyndar qabyldaý máselesinen tys qala almaıdy. Qazirgi ýaqytta elimizde Aýǵanstan, Sırııa, О́zbekstan, QHR jəne taǵy basqa elderden kelgen 589 bosqyn ómir súrýde. Olardyń kópshiligi on jyldan beri elimizde turyp kele jatyr. Bosqyndar mártebesin alǵandardyń ishinde dəriger, muǵalim men səýletshi sııaqty joǵary bilimdi jəne bilikti mamandar bar. Qazaqstannyń zańdyq normalaryna səıkes bosqyndardyń jumys isteýge quqy bolǵanyna qaramastan, olardyń mərtebesi (ýaqytsha turatyn shetel azamattary) birqatar qıyndyqtar týǵyzady eken. Olarǵa elde tipti 10-20 jyl tursa da, azamattyq berilmeıdi. О́ıtkeni zań boıynsha olar azamattyqqa aryz bere almaıdy.
Bosqyndardyń 70 prosenti ońtústik aımaqtarda, Almaty men Shymkentte ornalasqan. Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstanǵa bilim alýǵa kelgen aýǵan stýdentteri Aýǵanstandaǵy bılik basyna tálipterdiń kelýinen keıin elderine qaıtýdy jón sanamaǵan. Aýǵandyq bosqyndardyń alǵashqy legine 20 jylǵa taqap qalǵan, olardyń sany jalpy bosqyndardyń 90 prosentin quraıdy. Olardyń balalary osynda týyp, ósip-óngendikten ózderin qazaqstandyqtar sanaıdy eken. Budan bólek, keıingi ýaqytta elge Sırııa daǵdarysy kezinde azdaǵan sırııalyqtar bas saýǵalap kelgen.
Elimizdegi bosqyndardyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy beıbitshilik olar úshin jánnat. Iаǵnı qazaqtyń basty baılyǵy – birlik pen tatýlyq elimizdi qutty mekenge aınaldyryp otyr. Halyqaralyq adam quqyqtary jónindegi bıýronyń qazaqstandyq ókildigi dırektorynyń orynbasary Denıs Djıvaga da osy sózderdi qýattaıdy. «Qazaqstan bosqyndar legine árdaıym daıyn kúıde bolýy kerek. Qazaqstanda bosqyndar sany sonshalyqty kóp emes. Oryn alǵan ekonomıkalyq daǵdarystarǵa qaramastan, Qazaqstan óte baqýatty, tynysh, ómir súrýge yńǵaıly. Aýǵandyqtar munda kelgende eń bastysy beıbitshilik pen tynyshtyqty atap kórsetedi. Bosqyndardyń tilegi beıbitshilik, olarǵa basqa eshteńe kerek emes. Olar óz elderinde únemi kez kelgen ýaqytta óltirip ketýi múmkin degen qorqynysh pen úreıde ómir súredi», deıdi ol.
Beıbit ómir izdegen bosqyndar kóp
BUU-nyń bosqyndar boıynsha agenttiginiń jyl saıyn daıyndalatyn ǵalamdyq statıstıkalyq esebine súıensek, 2017 jyly álemde ár mınýt saıyn soǵystan, qýǵyn-súrginnen, zorlyq-zombylyqtan qashqan 31 adam baspanasyn tastap shyǵýǵa májbúr bolǵan. Olardyń teń jartysy 18-ge deıingi balalar eken. Búgingi tańda Ortalyq Azııada 3 jarym myńnan astam bosqyn men baspana izdegen 700-deı adam turyp jatyr. Olardyń kópshiligi aýǵandyqtar. Taıaý Shyǵystaǵy soǵys lańy kesirinen sońǵy úsh jylda osy eldiń halqy ekonomıkasy men áleýmettik jaǵdaıy turaqty elderden saýǵa surap, tentiregen kórinedi. Azamattyq bermese de zańsyz joldarmen shekarasyn kesip ótip, úlken megapolıster janynan ashylǵan lagerlerde qonystanýdy ádetke aınaldyrdy. Lagerdegi ómir súrýge qolaısyz jaǵdaı, bosqyndar arasyndaǵy ózara tóbeles, qylmystar men oryn alǵan órtter olardyń joıylýyna ákelip soqty. Bir jerden kúrelip tastalynǵan lager qalanyń ekinshi bir shetinen boı kóterip, ony túbirimen joıýǵa Eýropanyń qaýqary jetpeı otyr. Bul uzyn-sonar bosqyndar týdyrǵan máselelerdiń bir sheti ǵana.
Jalpy osydan úsh jyl buryn álemde Taıaý Shyǵysta ornalasqan elderde oryn alǵan azamat, keıinirek álem elderi kirise bastaǵan soǵystan qashqandardyń alǵashqy legi jan-jaqqa bas saýǵalaı bastady. Turmysy jaıly, eń bastysy soǵys órti joq Eýropaǵa Afrıkadan, Taıaý Shyǵystan, Sırııadan qaýipsiz ómir izdep aǵylǵan bosqyndar legi burynǵydan da kúsheıe tústi. Odan bólek, jalpy álemdegi bosqyndar sany 244 mln adamǵa jetken. BUU-nyń bosqyndar isi boıynsha basqarmasy munyń sebebin Taıaý Shyǵys pen Afrıkada, Sırııada, Aýǵanstan men Sýdan, Ońtústik Sýdan, Mıanma, Irak, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasynda oryn alǵan soǵys pen qaqtyǵystarmen, adamdardyń kedeıshilikten qashýymen túsindirdi. Mine, bosqyndar kóshiniń bastalǵanyna biraz ýaqyt ótse de Eýropaǵa kóship kelgisi keletin mıgranttar sany áli kúnge tolastar túri joq.
Eýropa jan-jaqtan aǵylǵan bosqyndar legin birden qabyldaı almaı, bosqyndar daǵdarysyna ushyrady. Daǵdarystyń kúrdeli jáne aýqymdy bolǵany sonshalyq, ortaq sheshim izdeýge tutas Eýropa belsene kiristi. Jedel túrde ýaqytsha sheshimder qabyldana bastady. Túrkııamen kelisilgen sharalar ýshyqqan jaǵdaıdy jumsartyp, bosqyndarǵa baspana berý men elderine qaıtý prosedýralaryn jolǵa qoıýǵa múmkindik berdi. Desek te, Eýropalyq odaq elderiniń arasynda saıası kózqaras qaıshylyǵy týyndady. Ásirese, Fransııa, Vengrııa, Slovakııa men Estonııa bosqyndardy kvotamen bólip qonystandyrýǵa qarsy shyqty. Buryn da mıgrasııalyq qaterge baılanysty ortaq sheshimder qabyldaýdan qashqaqtap júrgen Eýropa elderi birigip batys Balqandaǵy jaǵdaıdy retteýge bar kúshin saldy. Sebebi Eýropaǵa Taıaý Shyǵystan aǵylǵan bosqyndar men mıgranttar leginiń negizgi kóshi batys Balqan arqyly keletin. Bul shara olarǵa jedel túrde oryn alyp jatqan oqıǵany ýystan shyǵarmaýǵa múmkindik berdi. Eýropa basshylary Balqandaǵy zańsyz bosqyndar jolyn kesip, Taıaý Shyǵystan keletinderdiń taǵy bir tranzıti bolyp tabylatyn Túrkııamen kelisimshart jasasty. Osyndaı keshendi is-sharalar bosqyndar men mıgranttar legin az da bolsa qysqartýǵa kómektesti.
Eýropanyń mıgranttar men bosqyndardyń kelýi arqyly aımaqqa qosymsha eńbek kúshi tartylyp, jumysshylar qory paıda bolady degen úmiti aqtalmady. Eýropalyq rynokqa qajetti mamandar kelmegeni bylaı tursyn, jumysshylar arasynda joǵary bilimdi mamandar az bolyp shyqty. Al keıbir qujatsyz mamandar kúdik týdyrady. Máselen, Sırııada dáriger bolǵan azamattar qujattary bolmasa jumysqa tura almaıdy. Ári bosqyndardyń uzaq jolda bastan ótkergen psıhologııalyq qıyndyǵy, olardyń jergilikti turǵyndardyń ómir saltyna sińisip ketýi ońaı bolmaı tur.
Bul kósh burynǵy kóshten ózgerek
Taıaý Shyǵystaǵy soǵys órtiniń sońy, bıliktegi saıası haos shegi áli kórinbeıdi. Sol sebepti Eýropanyń bosqyndar máselesin túbegeıli sheshemiz degen úmiti qanshalyqty shyndyqqa janasymdy?! Afrıkalyq kósh te taıaý arada tyıyla qoımasy anyq. Jalpy 2011 jyldan beri júrgizilip kele jatqan monıtorıngti qarasaq, Sırııadaǵy áskerı qımyldardyń sebebinen bosqyndar men ishki kóshi-qon osy eldiń teń jartysyn sharpyǵan. Al bul 4 mln bosqyn men 8 mln ishki kóshi-qondaǵy adamdardy quraǵanyn kórsetedi. El halqynyń jartysy bosqynǵa aınalatynyn Eýropa elderi ańdamaı qaldy. Kez kelgen máseleni aldyn ala boljap otyratyn eýropalyqtar bul kóshti alǵashqyda beıqam qabyldady. Máselen, olarǵa afrıkalyq elderden keletin bosqyndar sıpaty men aýqymy 2000 jyldardan beri tanys. Sondaı-aq eýropalyqtar Afrıkadan Ispanııaǵa aǵylǵandar kóshiniń ekonomıkalyq sebepterin de biledi. Eýropalyqtardy aldymen bosqyndar kóshi-qony emes, araldarda sýǵa batqan júzdegen qaıyqtar men kemeler, onda sýǵa ketip qaza tapqandar sanynyń kóptigi mazalaı bastady. Eýropaǵa barar joldyń qaýiptiligine qaramastan, aqshaǵa qunyqqan kontrabandamen aınalysýshylar soǵystan bas saýǵalaǵan jas balalardy, aıaǵy aýyr áıelder men qarttardy jaramsyz kemeler men qaıyqtarǵa otyrǵyza berdi. Iаǵnı Eýropa shyǵysqa qarap, Sırııadan aǵylǵan lekke daıyn bolýdyń ornyna, qaýipti ońtústikten kútti. Osyndaı oqıǵalardyń birizdiligi Eýropa odaǵyn adastyrǵandaı boldy, olar bul kóshtiń ózderine tanys Afrıka kóshi ssenarııinen aıyrmashylyǵy bola qoımas dep sheshti. Mine, osynyń saldary ózderine úlken zııan ákeldi.
Jerorta teńizinen Eýropaǵa bet alǵandardyń sıpaty ekonomıkalyq bolsa, Taıaý Shyǵystan sharshap jetkenderdiń tabıǵaty saıası turǵyda boldy. Olar óz ómirlerin qutqarý maqsatynda, elderinde ósip ketken zorlyq-zombylyqtan qashty. Oǵan qosa, bosqyndardyń kez kelgen elden halyqaralyq túrde qorǵanysh suraýǵa zańdy quqy bar bolatyn. 1951 jylǵy bosqyndar statýsyn naqtylaıtyn BUU konvensııasyna sáıkes, soǵystan qashqan jáne qýǵynǵa túsken ár adam saıası baspanaǵa úmit arta alady. Mine, osy zań Eýropa elderiniń qolyn baılap, olardy bosqyndardy kelgen jaǵyna qaıtarmaı, qabyldap, olarǵa baspana taýyp berýge mindettep otyr. Budan buryn Batys Eýropa 1990 jyldary Kosovo men Bosnııa jáne Gersegovınadan qashqan bosqyndardyń aýqymdy kólemin qabyldaǵan bolatyn. Qazirgi jaǵdaı basqasha, qysqa ýaqyt ishinde jaǵdaı tez qubylyp, ishki saıası turaqsyzdyqqa ákelip otyr. Bosqyndar jolynyń geografııalyq sıpatyna qaraı ujymdyq sheshimdi qabyldaýǵa Eýropalyq odaqqa kirmeıtin Balqan elderi de tartyldy. EO elderi ózderiniń ulttyq ıdentıfıkasııasyn saqtaý men terrorlyq áreketterge baılanysty qaýipten qorqyp, bosqyndarǵa ýaqytsha baspana taýyp berý máselesin burynǵydan beter ýshyqtyrdy. Bosqyndar jasaǵan qylmys sany kúrt údedi, Germanııa men Shvesııadaǵy áıelderge jasalǵan zombylyq, Fransııa men Belgııadaǵy terrorlyq aktiler Eýropaǵa radıkal ıslamshylardyń bosqyndar beınesin jamylyp kelýi ábden múmkin ekenin kórsetti. Bul oqıǵalar tizbegi buqaralyq aqparat quraldarynyń bosqyndar týraly asyra siltep jazýyna ákeldi.
Jýyrda Germanııanyń Ishki ister mınıstri Horst Zeehofer ishki qarsylyqtarǵa qaramastan 63 pýnktten turatyn kóshi-qonnyń (mıgrasııa) bas jobasyn talqyǵa usyndy. Jobanyń negizgi maqsaty – Eýropalyq odaqqa kiretin barlyq elder úshin bosqyndarǵa saıası baspana berýdiń ortaq júıesin jasap shyǵarý, Afrıka aımaǵyn ekonomıkalyq turǵyda jandandyrý úshin qoldaý sharalary, Jerorta teńizinen qutqarylǵan bosqyndardy jetkizetin soltústik Afrıkada «qaýipsiz aımaqtar» júıesin qurý. Degenmen, bul sharalardyń bári bosqyndardyń shyǵýynyń sebebin joımaı, saldarymen kúresýge arnalyp otyr. Sondyqtan da Eýropa úshin ońtústik pen shyǵystan aǵylǵan bosqyndar máselesi áli kúnge deıin ótkir kúıinde tur.
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»
