Júrisi ústinen sý tógilmes jorǵadaı jaıly jeńil mashına baıaý syrǵyp keledi. Synyqsúıem ashylǵan terezeden soqqan samal jel tula boıyńdy rahat bir sezimge bólep, janyń jaı tapqandaı. Mashınadaǵy radıodan án tógilip tur. Qońyr áýen, qońyr án. Bir kezde áldebir án bastaldy. Áýeli áýeni. О́simdik bitkenniń ushar basyn julmalaǵan daýyl, sodan soń shurqyraı kisinegen jylqy úni. Áldeqaıdan dabyl qaǵylyp, sybyzǵy shegin tartty. Sodan soń án bastaldy. Kádimgi Úkili Ybyraıdyń «Qaldyrǵany». Tek sońǵy kezde ońbaı ózgeriske túsken. Áýelgi án padıshasy Úkili Ybyraıdyń ózine ǵana tán asqaq áýen, shymyr ıirim, tereń mazmun basqasha kórinis tapqan. Qazirgi nobaı dańǵyra mýzykanyń, sazdy áýennen góri jeńil, júırik yrǵaqqa qurylǵan. Artyna ólmes mura qaldyrǵan Úkili Ybyraıdyń ǵajaıyp týyndysynyń bálkim, juqanasy ǵana bar. Áýen jetegindegi sóz de, ár sózdiń astaryndaǵy qatparly qalyń oı da juqarǵan, jeńildetilgen, mazmuny aýysyp, maǵynasy solǵyn tartqan, ıakı, basqa keıipte.
– Qazir osyndaı bir sıpat óris alyp tur, – deıdi belgili aıtysker aqyn Iran Ilııashev, – jalǵyz «Qaldyrǵan» ǵana emes, Aqan seriniń de qaıtalanbas týyndylary árkim-árkimniń ózgertýimen julmalanyp, júdep, qanyq boıaý, aıryqsha reńnen ajyrap bara jatyr. Áýeni ǵana emes, asyl sózi de. Mysaly Aqan atamnyń «Qaratorǵaıyn» bylaısha buzyp aıtady:
Aǵashtyń butaǵyna qonyp alyp,
Saıraıdy tań aldynda qara torǵaı.
Asylynda qara torǵaı búrkittiń aty. Zilǵaranyń Álibegi Aqan serige tartý etken áıgili qyran búrkit. Aty – Qaratorǵaı. Qaratorǵaı ábden qartaıyp, qona almaı qalǵanda bir kezde kók júzinde jasyndaı aǵyp, ıesine, ańshy qaýymǵa qanshama qýanysh syılaǵan, saıat kórsetken qus tóresin aıap Aqan atamyzdyń shyǵarǵan áni. Tuıaqtynyń bári tulpar emes, qanattynyń bári suńqar emes. Aqan seriniń ózi kómeıine án qonaqtaǵan asyldardyń ozyǵy bolsa, Qaratorǵaı qanattynyń ishindegi qyrany, shyn qyrany. Qus qanatymen ushyp, quıryǵymen qonady. Qanat pen quıryqtan aıyrylǵan, ábden qartaıǵan Qaratorǵaıy ushýyn ushqanymen, qona almaı shyryldaǵanyn kózi kórgen Aqan seriniń jan kúızelisi, shamyrqanǵan sezimderiniń sharpysýy. «Astyna qanatynyń marjan taǵyp». Ánde osyndaı sóz bar. Túsinbegen adam búrkitti áspettep marjan taǵyp qoıdy deýi de múmkin. Marjan emes ol, qona almaı kók júzin kezgen, shyryldap jylaǵan, shyrqyrap ıesine jalynǵan búrkittiń teri, áıtpese, kóz jasy. Osyndaı án gaýharyn qyrnap qyryp, qasıetin ketirýge bola ma?!
Shynynda da, Alashpen birge jasasatyn máńgi ólmes án marjandaryn jańasha jańǵyrtyp, qaıta óńdeý durys pa? Álde, bastapqy sary altyndaı salmaǵymen, kerimsal samaldaı tazalyǵymen qalǵany jón be?
– Qytaıda mundaı qııanatqa jol berilmeıdi, – deıdi Qytaı eline eńbegi sińgen ánshi Tóken Ilııas. – Qazirgi tilmen aıtqanda, avtorlyq quqyq bar, árkimniń tól týyndysyn qorǵaıtyn arnaıy zań bar. Tipti bárin bylaı qoıǵannyń ózinde týǵan halqyna kól-kósir qýanysh syılaǵan, artyna ólmes mura qaldyrǵan asyldardyń ǵajap týyndylaryn ózgertýge eshkimge mundaı quqyq berilmese kerek. Eger shynymen, sazger bolsaq, kókiregińde ánniń kúbisi kúmpildep tasyp, tógilip tursa, óziń jańa áýen shyǵaryp al. Soǵan laıyq sóz jaz. Sóıt te, tyńdaýshy tabylsa, aıta ber. Al ótkendi ózińshe jańǵyrtý, suraýshysy joqtaı qulaǵyn kesip quntıtyp, murnyn kesip shúntıtip qorlaý, ári-beriden soń adamgershilikke de jatpaıdy ǵoı.
Talaı sahnanyń tórinde tógiltip án shyrqaǵan Tóken Ilııastyń bir pikirinde artynda joqtaýshysy joq bolǵan soń degen de oı aıtyldy. Nege joq bolsyn?! Alǵashqy kúıinde tyńdaǵan, taza kezinde tamsanyp, án tolqynynda terbelgen el bar, jurt bar.
– О́z basym halyq ánderimen birge Birjan saldyń, Aqan seriniń ánderin súıip oryndaımyn. Qazir án tańdaýdyń ózi áýpirimdep atqarylatyn, sanaǵa salyp salmaqtap, súzgiden ótkizetin úlken sharýa,–deıdi ánshi, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri Mereke Bekmaǵambetov, – taza óner kirpııaz, tańǵy shyqtaı móldiregen tazalyqty ǵana unatpaq. Al minsiz áýen, Abaı hakim aıtpaqshy, «Qulaqtan kirip boıdy alar» asyl sóz burynǵyda. Sondyqtan jón-josyqsyz ótkendi ózgertip, ózgeshe óń berý, búgingi jastardyń tyńdaýyna jaqsy degen bolymsyz sebep aıtý óner adamyna jaraspaıtyn qylyq. Mundaıǵa toqtam, tyıym salǵan durys. Erterekte teledıdarda da, radıoda da mýzyka redaksııasy bolatyn. Sonda qazaq ónerin bylaı qoıǵanda, alys-jaqyn sheteldiń san alýan aǵymdaǵy án álemin bes saýsaǵyndaı biletin bilgirler sarapqa salatyn. Ol jerde bura tartý, búıregi burý joq. О́mirsheń óner ǵana óris jaımaq. Al bylaısha, «Qaldyrǵandy» qorlaý, jalǵyz «Qaldyrǵandy» ǵana emes, barlyq murany mansuq etý ónerlini órge shyǵarmaıdy. Osy pikirimizge, siz de qosylarsyz, qadirli oqyrman!..
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
