Qaı halyqta da eshqashan eskirmeıtin, qunyn joımaıtyn, óne boıy qasynan tabylatyn, den qoıǵan adamǵa durys jol kórsetetin mura, rýhanı qazyna bar. Oǵan qol jetkizý úshin, odan sabaq alý úshin alysqa barýdyń, qarajat jumsaýdyń qajeti joq. Ol árkimniń úıinen, kez kelgen kitaphanadan, úlkender sózinen tabylady. Ol – ádebıettegi, fılosofııadaǵy taǵylym, danalyq, maqal-mátelder, sheshendik sózder, ult tarıhy, dástúri.
«Altynnyń qolda barda qadiri joq» deıdi. О́kinishtisi sol – bul qazynaǵa kóńil aýdaryp, izdeý salyp jatqan adamdar kóp bolmas.
Shynynda da, ultty ósiretin, ozyq elder qataryna qosatyn tek qana jer baılyǵy, ken baılyǵy emes, rýhtyń myqtylyǵy, ult taǵylymy, adam boıyndaǵy ar-uıat, namys. Japondarda ar-namys, jiger, eńbekke degen yqylas, zor patrıottyq sezim, temirdeı tártip bar. Sol arqyly bul el aldyńǵy qatardan oryn alyp keledi. Qazaq dástúri, qazaq taǵylymy da ejelden beri urpaqqa osyndaı rýhanı qundylyqtardy usynyp, amanat etken.
«Biz, dep atap kórsetedi maqala avtory, jaqsylyq jolǵa salǵan babalar sózinen kóz jazyp qalǵandaımyz».
«Bizge qazir ne jetpeıdi?» – degen oryndy suraq qoıady avtor jáne oǵan ózi: «rýhtyń myqtylyǵy, jan men tán tazalyǵy» dep jaýap beredi. Tap solaı dep qostaǵymyz keledi. Taǵy da avtorǵa sóz bereıik: «Ulttyq tanymdy (taǵylymdy) kóbimiz kúnkóristiń sheńberimen shektep qoıdyq. О́zimizdi qoıyp, besikten beli endi shyqqan urpaǵymyzdy ulttyń «quly» bol demeı, ýaqyttyń qulyna aınaldyryp, bárin aqsha sheshedi degenge sendirip bara jatqandaımyz. Jabaıy kapıtalızmniń jeksuryn «jetistikterin», naryqtyń keıde halyqqa emes, keıbir adamdarǵa qyzmet etetin tustaryn jeldeı kernetip, ardy emes, aqshany alǵa shyǵaryp jiberdik».
О́setin eldiń, ulttyń kókseıtini kúnkóristiń kúıbeńi ǵana bolmaýy kerek. О́sý, jetilý, alǵa jyljý, órkenıetti jolǵa túsý bolýy kerek.
Ál-Farabıden shákirtteri suraıdy: «Eń myqty el qandaı el?» dep. Sonda ǵulama qysqa ǵana: «Qaıyrshysy joq el» dep jaýap beredi. Halqy kúnkóristiń qamyn ǵana oılaıtyn eldi damyǵan el dep aıta almaısyń.
Sońǵy kezde gazetterde, radıoda, teledıdarda syn, ózara syn kórinbeı, kemshilikter týraly eshteńe aıtylmaıtyn boldy. Sonda bári de oıdaǵydaı bolǵany ma? «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» degen ǵoı qazaq. «Dos jylatyp aıtady, dushpan kúldirip aıtady» demeı me?
Árıne, eldiń jetistigin aıtý kerek, kópshilik ony kórýi kerek. El úshin, ult úshin qýanyp, anda-sanda maqtanysh sezimine bólengen de jaqsy. Biraq mynany da eskerý kerek. О́mir qaıshylyqsyz bolmaıdy. Jetistiktermen birge kemshilikter de, olqylyqtar da bolady. Kún saıyn kórip júrgen nárse. Nege bul kemshilikter joıylmaıdy, qaıtalana beredi? Jetistikter eshqaıda qashpas, eshkim ony tartyp almaıdy. Kemshilikterdi joıý úshin ashyq aıtý kerek, taldaý kerek, kemshilikterge jol bergen kadrlardy jaýapqa tartý kerek.
Maqala avtory Alash arysy Smaǵul Sadýaqasulynyń eldiń kemel keleshegin oılap aıtqan pikirin keltirgen eken: «Kemshilikti aıtý – uıat emes, bar kemshilikti joq dep, odan qutylýǵa tyryspaý uıat». Bárimizge de arnap aıtylǵan dersiń.
El bolyp, ult bolyp kemshilikterdi joıý úshin adamdardy oılandyratyn, ortaq iske jumyldyratyn, belsendilikke jol ashatyn amal ne bolsa sony aıtyp maqtaý, maqtaný emes, qordalanǵan problemalardy alǵa tartý, sheshý joldaryn izdestirý bolsa kerek. «Jumyla kótergen júk jeńil» deıdi qazaq. Jaıylyp ketken jemqorlyqpen kúresý úshin tıisti organdarmen birge búkil halyq atsalysýy kerek. Ol úshin, Elbasy atap kórsetkendeı, adamnyń sanasyn, nıetin ózgertý kerek, qoǵamdyq sanany jańǵyrtý kerek. Rýhanı jańǵyrýdyń mánisi osy. «Bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis» deıdi Nursultan Ábishuly. Bolmys sanany bılep kelse, endi sana bolmysty bıleýi kerek. Adamnyń sanasy da, bolmysy da, isi de rýhtan bastaý alyp, rýhty júzege asyrýy kerek.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıtqan «orynsyz sán-saltanat», astamshylyq, dańǵoılyq, ysyrapshyldyq elde beleń alyp boldy. Shynaıy mádenıettiń belgisi osy ma? Joq, «kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen ár nárseni utymdy paıdalaný», dep atap kórsetedi Elbasy.
О́kinishke qaraı, ótkenniń kertartpa tustary, atap aıtqanda, Abaı atap kórsetken, «ótirik, ósek, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq» búgin de aldymyzdan shyǵa beredi. Demek, biz ótkenniń ǵana emes, búginginiń de kertartpa keselderinen qashyq bolýymyz kerek.
Tilekjan RYSQALIEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory,
Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory
