Shóp ekesh shóp te erkindikti ańsaıdy. Qalyń qara asfalttiń ózin tesip shyqqan qııaq shópti kórip júrmiz ǵoı. Sol ańsaý. Kúnniń kózin ańsaý.
Al, sonda qandaı halyq táýelsiz bolýdy ańsamaıdy? Kim óz erkimen quldyqta, ezgide júrgisi keledi? Áldebir máńgúrtter bolmasa, ondaı halyq ta, ondaı adam da joq.
Táýeldi degen uǵymdy týdyrǵan kúshtiler men ozbyrlar. Imperııa ataýlynyń bári sondaı. Imperııa ózinen álsizderdi baǵyndyryp, basyp alyp, bılep-tósteýge daǵdylanǵan. Eskendir Zulqarnaıynnyń, Shyńǵys hannyń, Napoleonnyń ımperııalary sondaı. Rım, Vızantııa ımperııalary sondaı. Biraq báriniń aqyry bireý: kúnderdiń kúninde ımperııa qulaıdy...
1982 jyly Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń sessııasynda Ispanııa men Amerıka memleketteriniń ókilderi Kolýmbtyń Amerıkany ashqanyna 1992 jyly 500 jyl tolýyn toılaý týraly usynys jasady. Baıaǵyda dúnıeni dúrildetken ımperııalardyń búgingi pysyqaı urpaqtary sol toıdyń qamyn on jyl buryn aldyn-ala oılap qoıypty.
Otarlaý toıy. Kolonıalızm toıy. Urpaqtan urpaqqa jalǵasqan, muraǵa qalǵan psıhologııa. Ras, otarshyl urpaqtardyń bul usynysyna qasarysa qarsy shyqqandar da tabyldy. Olar — otarlanǵan, ata-babalary otarlaýdan mıllıondap qyrylǵan, jer-sýynan, ata-mekeninen aıyrylǵan beıbaqtardyń urpaqtary edi.
Sóıtip aıtys — aıtys kúıinde, tartys — tartys kúıinde tur. Al, otarlaýdyń toılanatyn jyly —1992 jyl bolsa, áne-mine dep kelip te qaldy. AQSh, Kanada, Meksıka, Brazılııa, Argentına, Perý, Paragvaı, Ýrýgvaı, Kolýmbııa, taǵy basqalary bul jyldy, ıaǵnı otarlaýdyń 500 jyldyǵyn shynymen atap ótip, ulan-asyr toı jasaı ma, joq pa — áli belgisizdeý. Degenmen daıyndyqsyz da emes sııaqty.
Ondaı toı qos Amerıka qurlyǵynda óte qalsa, onda ol myń-mıllıondap qyrylǵan «qyzyl terili» úndisterdiń áldeqashan qýrap qalǵan súıekteriniń ústine jaıylǵan qula-dala dastarqannyń basynda ótedi. Sol dastarqannyń salmaǵynan árýaqtardyń súıegi syrqyraıdy, rýhy shyryldaıdy. Sonda tiriler árýaqty syılaıdy, qurmetteıdi deıtin sóz bos sandyraq bolyp qalady.
Al endi osyǵan «áttegen-aı, obal boldy-aý» deıtin bizde bet bar ma? Kúni keshe ǵana biz Qazaqstannyń Reseıge «óz erkimen» qosylǵanynyń 250 jyldyǵyn keń kólemde toılap, máz-máıram bolyp, masaıraǵan joq pa edik?! Al, qazaqtar sol 250 jyldyń ishinde úndisterden kem qyrylǵan joq. Tipti bul qyrǵyn álgi 250 jyldan áldeqashan buryn, sonaý qaraqshy ataman Ermak zamanynan bastalǵan.
Anglo-sakster men ıspan basqynshylary nebary júz jyldyń ishinde úndisterdiń tek astek (astek) deıtin rýynan jıyrma mıllıon adamdy jer betinen joıyp jiberdi. Al, Reseı ımperııasynyń ozbyrlyǵynan, ojarlyǵynan qyrylǵan qazaqtardyń esebin alǵan kim bar? Bul jóninde bizde júıeli ǵylym bar ma? Kúmándileý.
Otarlaýshylar Tasmanııa aralynda jeksenbi kúnderi aborıgenderdi (tól halyqty) ań aýlaǵandaı aýlap, atyp, seıil quryp, kóńil kóteredi eken. Jeksenbi kúni — Iısýs Hrıstostyń, ıaǵnı otarlaýshylardyń qudaıynyń ólip-tirilgen kúni ǵoı, Iısýs Hrıstos: «О́ltirme!» dep ósıet qaldyrsa da, ony qudaı sanaıtyndar ózinen álsizderdi óltire bergen. Al, olardyń Reseıdegi týystary olardan asyp túspese, kem túspegen,
Bireýdi óltirmek turmaq, shekesinen shertip, ıakı murnyn qanatsań — sottaıtyn zań bar. Al, mıllıon adamdy jer betinen joıyp jiberseń — sottaıtyn zań joq. Dúnıedegi ádiletsizdiktiń eń zory osy. Sondyqtan da dúnıe astan-kesten tóńkerile beredi. Dúnıeni Qudiret keremet qııýlastyryp jaratýyn jaratsa da, kúshtiler men álsizder arasyndaǵy ádiletsizdik — sol dúnıeniń sulý músinindegi súıkimsiz súıel.
Sonymen biz tiri júrsek, aldaǵy 1992 jyly ádilettik saltanat qura ma, joq pa; baıaǵy otarlaýshylardyń búgingi urpaqtary Kolýmb degenniń Amerıkany «ashqanyna», ıaǵnı jaýlap alǵanyna 500 jyl tolýyn toılaı ma, toılamaı ma — biz sonyń kýási bolamyz. Amerıkany Kolýmbtan myń jyl buryn talaı adamdar ashqan. Úndisterdiń túrki tektes ekenin dáleldep jatqan ǵalymdar bar. Endeshe 1992 jyl Amerıkanyń ejelgi tól halqynyń jappaı qyrǵyny bastalǵanyna 500 jyl tolǵan Amerıka úshin azaly jyl bolýy kerek shyǵar.
* * *
Taıaýda ǵana Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń jetinshi sessııasynda Qazaqstannyń táýelsizdigi týraly másele qaraldy. Bul ózi basy ashyq nárse ǵoı, aıtys-tartys bola qoımas. Burynǵy Odaqtaǵy respýblıkalardyń bári óz táýelsizdigin jarııalap aldy. Jalǵyz Qazaqstan qaldy. Zań tez qabyldanatyn shyǵar dep sengenbiz.
Sóıtsek, kóp eken kórgenińnen kórmegeniń degendeı, daý-damaıdyń kókesi alda tur eken. Á degennen osy Zań kerek pe ózi? — dep depýtat Chernyshev shyqty.— Burynǵydaı ımperııa joq, sonda Qazaqstan kimnen táýelsiz bolǵysy keledi? Bul áńgimeni qozǵamaı-aq qoıaıyq. Depýtat Kozlov: muny búkil halyq sheshsin, referendýmǵa qoıaıyq, dedi. Depýtat Vodolazov: asyqpaıyq, dedi. Depýtat Potapov: memlekettik tilder qazaq tili men orys tili bolsyn, dedi. Depýtat Javoronkova: memlekettik til úsheý bolsyn — qazaq, orys, aǵylshyn tilderi, dedi. Depýtat Sýhov: qaıda shapqylap baramyz, dedi. Dedi, dedi, dedi...
Tyńdap otyrasyń — qaıran qalasyń. Jaǵańdy ustaısyń. O, toba — deısiń. Sabyr-sabyr deısiń, qanyń tası bastaıdy. Sap-sap deısiń, qanyń qyza bastaıdy...
Jeltoqsannyń on tórtinde bastalǵan aıtys on altysynda taǵy jalǵasady. Depýtat Belık: Qazaqstanda azamattyq qoǵam qurylsyn, deıdi. Iаǵnı ulttyq sıpat joǵalsyn degen sóz. AQSh sondaı deıdi. Ony depýtat Fılaretova qyzýlana qoldaıdy. Bul neǵylǵan jantalas. Bastaryna ne kún týdy? Olardy Qazaqstannan kim qýdy? Oý, ótken kúzde ǵana Qazaqstannyń Memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa qabyldanbap pa edi? Sonda da osyndaı talas týyp, aqyry bátýaǵa kelmep pe edik? Endi sol eski máseleni qaıtadan qozdyryp jatqan ne jaǵdaı?
Keshegi otarshyl eldiń ókili otar bolǵan, táýeldi bolyp, basyna noqta túsken eldiń jaǵdaıyn túsine bermeıdi, túsingisi de kelmeıdi. Ol qorlyqty, zorlyqty óz basynan keshpegen; ol kún kórý úshin, oqýǵa túsý úshin, qyzmetke turý úshin qazaq ıakı qyrǵyz tilin qalasa da, qalamasa da oqyp úırengen emes. Sondyqtan da ómir boıy Qazaqstanda turyp jatsa da bir-eki aýyz qazaqsha sóıleýdi kerek dep sanamaǵan. Tipti til eken dep mensinbegen. Qazaq tilinde sóıleýdi qorlyq kórýi de yqtımal. Imperııa sondaı psıhologııa qalyptastyrǵan.
Al, endi olardy oryspysyń degen ǵoı deıik. Qylyǵy orystardan asyp ketetin ózimizdiń aǵaıyndarǵa ne daýa. Osy jerde aq patshanyń baıaǵy «Stepnoı kraı» dep atalatyn ólkesiniń general-gýbernatory N. A. Sýhomlınovtyń myna bir qupııa hatyn óz tilinde keltirgendi jón kórdim. Orysshadan talaı kitap aýdarsam da dál osyny óz nusqasynda usynǵym keldi. General-gýbernator bul hatty ózinen dárejesi tómen gýbernatorlarǵa, oıazdarǵa joldasa kerek.
«S svoeı storony rekomendýıý otnıýd ne ýpýskat ız vıdý neobhodımostı byt vsegda na pochve zakona po otnoshenııý ko vsem obyvatelıam, bez razlıchııa nasıonalnosteı, byt vsegda osobo tverdym v snoshenııah s týzemsamı (qazaqtar dep oqyńyz — Sh. M.) pomnıa chto vsegda ı vo vsem rýsskoe ımıa ı rýsskıe ınteresy doljny glavenstvovat. V oblastı ý nas na pervom plane doljny byt kazakı ı s nımı krestıane ı meshane, a na vtorom plane — týzemsy, ıbo hotıa vse ravny,– kak chleny odnoı velıkoı semı, no ı v seme est bratıa starshıe ı mladshıe. V programmý voobshe nasheı vseı slýjebnoı raboty sledýet polojıt tot prostoı vzglıad, chto my jıvem ne v Azıı, gde rýsskıı element eshe slab ı lısh nachınaet vodvorıatsıa, v rýsskoı oblastı, gde vremenno eshe dojıvaıýt starye azıatskıe obychaı ı nravy, sýdba koıh mojet byt tolko odna: ılı slıtsıa s obsheımperskoı grajdanstvennostıý, ılı ıscheznýt. Týzemsy nas doljny ınteresovat tolko kak materıal ız koego v blızkom býdýshem ı doljny vyrabatyvatsıa obychnye rýsskıe krestıane, hotıa ı mýsýlmanskogo veroıspovedovanııa. Poetomý ıh ı nado vvestı v dýh strojaıshego ývajenııa ko vsemý rýsskomý. Te ız nıh, kto vzdýmaet etomý ne podchınıtsıa, ıspytaıýt nesomnenno pechalnýıý sýdbý: onı ılı ostanýtsıa bezzemelnymı ı nıshımı ı peremrýt, ılı Rossııa s nımı rasstanetsıa».
General-gýbernator bul hatyn orys ákimshiligi Qazaqstanǵa tamyryn endi-endi tereńdete bastaǵan kezde jazǵan ǵoı. Odan beri Qazaqstan ne kórmedi. Stalın men Hrýshevtar Qazaqstandy orystandyrý saıasatyn Sýhomlınovten on ese, júz ese asyryp jiberdi. Sondyqtan túri qazaq, dili men tili orys bolyp ketkenderdiń tipti laýazymdylar arasynda da kezdesetinine tańǵalatyn ne bar. Shovınısterden de góri ulttyq nıgılıster qaýipti ekeni shyndyq qoı.
Imperııa tek qazaqtardy ǵana qanap, azaıtyp qoıǵan joq. Imperııa ult retinde, etnos retinde jutyp jibergen nıvhterge, aındarǵa, edegeılerge, evenderge, vogýldarǵa, cheremısterge, ıtelmenderge, ıýkagırlerge... haqastarǵa qaraǵanda qazaqtardyń taǵdyryna táýbe-táýbe desek kerek. Haqastar demekshi, Eneseı boıyn ejelden mekendegen osy bir bizdiń týystarymyz 1910 jyly óz jerinde halyqtyń 98,3 prosentin quraıdy eken, Al kázir sol haqastar óz jerinde 11-aq prosent. («Izvestııa», 1991 jyl, 21 jeltoqsan). Tilden, mektepten, ulttyq baı dástúrden, salt-sanadan jurdaı bolǵan.
Mine, osylardyń kebinin kımes úshin Qazaqstan táýelsiz memleket bolsyn dedik. Muny, bul izgi talapty, adal nıetti depýtattar túgel túsinedi, qoldaıdy dep úmittendik. Obaly ne kerek, depýtat Knıagının sııaqty túsingenderi de bar. Al, biraq osy basy ashyq talassyz aqıqat dodaly kókparǵa aınalady dep kim oılaǵan.
Qazaqstannyń táýelsiz memleket bolýyna, qasarysa, qarsy shyqqandar qazaq halqynyń júzdegen jyldar boıy azattyq úshin arpalysyp kele jatqanyn shynnan bilmeı me eken. Sonaý Syrym Datuly, Isataı-Mahambet, Kenesary, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi, 1986 jylǵy Jeltoqsan tolqýy ne úshin bolǵan? Áı, osy qazaq ne kórmedi, endi erkindik ańsaǵan eldiń aldyna kóldeneń túsip jatyp almaıyq ta degen oı jeńse qaıtedi? О́zge eldiń baǵyn baılaǵan óktem el de baqytty bola almaıdy. О́zgeniń baqytsyzdyǵynan baqyt taýyp, bereke tappaısyń. Keıin aldyńnan shyǵady.
Al, endi álgindeı pıǵyldaǵy adam dál qasyńda, parlamentte otyrsa qaıtersiń? Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan kúnniń erteńine: depýtat Kozlov: má, saǵan táýelsizdik! degendeı respýblıkalyq gazetke maqala jazady. Táýelsiz Qazaqstannyń Prezıdenti tek qazaq bolsyn degen ne sóz dep jer tepsinedi. Kúnderdiń kúninde meniń balam, balam bolmasa nemerem Qazaqstannyń Prezıdenti bolady dep shirenedi. Qazaqstan endi eshqashan da jeke ulttyq memleket bola almaıdy dep sáýegeılik aıtady.
Nıeti túsinikti. Sen óspeısiń, sen kóbeımeısiń dep otyr. Al sonda qaı qazaqtyń ósip-ónip, órken jaıǵysy kelmeıdi? Araǵa ot salyp, ázázil aralasyp, qan tógilmesin dep tileńiz. Qazaqty Táńirim endi qyrǵynnan saqtasa — ósedi. О́skende de óz jerinde, óz ata mekeninde órkendeıdi. Onyń qulash jaıatyn basqa otany joq. Onyń Otany — Qazaqstan. Qazaq jerinde basqa halyqtardyń da ókilderi óse bersin, órkendesin. Biraq olardyń báriniń de óz atamekeni, óz otany bar. Stalınniń zulmatymen Qazaqstanǵa jappaı jer aýdarylǵan keńes nemisteri qazaq jerinde ósip-ónip, mıllıonǵa jetti. Endi olar óz ata-baba eli — Germanııaǵa kóship jatyr. Grekter — Grekııaǵa, evreıler — Izraılge ketip jatyr.
Kezinde taǵdyr bıdaı qýyrǵandaı etip aralastyryp jibergen halyqtar óz tegin taýyp jatyr.
Al, bizdegi keıbir depýtattar sol bázbaıaǵy general-gýbernator Sýhomlınovtyń deńgeıinde qalyp qoıǵan. Oı júıesi, paıym-túsinigi, peıil-nıeti, pıǵyly sol marqum general-gýbernator ósıet etip qaldyrǵan qalyptan aýmaı qalǵandaı.
Júzdegen jyldar boıy azattyqty ańsaǵan Qazaqstannyń táýelsizdik tolǵaǵy tym uzaqqa sozylyp, alapat azappen keldi. Sol qıyndyqtyń bári laıym artta qalyp, endi aldan aqjarylqap kún týsa eken.
Sherhan MURTAZA,
Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq depýtaty
26 jeltoqsan 1991 jyl
Táýeldi degen uǵymdy týdyrǵan kúshtiler men ozbyrlar. Imperııa ataýlynyń bári sondaı. Imperııa ózinen álsizderdi baǵyndyryp, basyp alyp, bılep-tósteýge daǵdylanǵan. Eskendir Zulqarnaıynnyń, Shyńǵys hannyń, Napoleonnyń ımperııalary sondaı. Rım, Vızantııa ımperııalary sondaı. Biraq báriniń aqyry bireý: kúnderdiń kúninde ımperııa qulaıdy...
1982 jyly Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń sessııasynda Ispanııa men Amerıka memleketteriniń ókilderi Kolýmbtyń Amerıkany ashqanyna 1992 jyly 500 jyl tolýyn toılaý týraly usynys jasady. Baıaǵyda dúnıeni dúrildetken ımperııalardyń búgingi pysyqaı urpaqtary sol toıdyń qamyn on jyl buryn aldyn-ala oılap qoıypty.
Otarlaý toıy. Kolonıalızm toıy. Urpaqtan urpaqqa jalǵasqan, muraǵa qalǵan psıhologııa. Ras, otarshyl urpaqtardyń bul usynysyna qasarysa qarsy shyqqandar da tabyldy. Olar — otarlanǵan, ata-babalary otarlaýdan mıllıondap qyrylǵan, jer-sýynan, ata-mekeninen aıyrylǵan beıbaqtardyń urpaqtary edi.
Sóıtip aıtys — aıtys kúıinde, tartys — tartys kúıinde tur. Al, otarlaýdyń toılanatyn jyly —1992 jyl bolsa, áne-mine dep kelip te qaldy. AQSh, Kanada, Meksıka, Brazılııa, Argentına, Perý, Paragvaı, Ýrýgvaı, Kolýmbııa, taǵy basqalary bul jyldy, ıaǵnı otarlaýdyń 500 jyldyǵyn shynymen atap ótip, ulan-asyr toı jasaı ma, joq pa — áli belgisizdeý. Degenmen daıyndyqsyz da emes sııaqty.
Ondaı toı qos Amerıka qurlyǵynda óte qalsa, onda ol myń-mıllıondap qyrylǵan «qyzyl terili» úndisterdiń áldeqashan qýrap qalǵan súıekteriniń ústine jaıylǵan qula-dala dastarqannyń basynda ótedi. Sol dastarqannyń salmaǵynan árýaqtardyń súıegi syrqyraıdy, rýhy shyryldaıdy. Sonda tiriler árýaqty syılaıdy, qurmetteıdi deıtin sóz bos sandyraq bolyp qalady.
Al endi osyǵan «áttegen-aı, obal boldy-aý» deıtin bizde bet bar ma? Kúni keshe ǵana biz Qazaqstannyń Reseıge «óz erkimen» qosylǵanynyń 250 jyldyǵyn keń kólemde toılap, máz-máıram bolyp, masaıraǵan joq pa edik?! Al, qazaqtar sol 250 jyldyń ishinde úndisterden kem qyrylǵan joq. Tipti bul qyrǵyn álgi 250 jyldan áldeqashan buryn, sonaý qaraqshy ataman Ermak zamanynan bastalǵan.
Anglo-sakster men ıspan basqynshylary nebary júz jyldyń ishinde úndisterdiń tek astek (astek) deıtin rýynan jıyrma mıllıon adamdy jer betinen joıyp jiberdi. Al, Reseı ımperııasynyń ozbyrlyǵynan, ojarlyǵynan qyrylǵan qazaqtardyń esebin alǵan kim bar? Bul jóninde bizde júıeli ǵylym bar ma? Kúmándileý.
Otarlaýshylar Tasmanııa aralynda jeksenbi kúnderi aborıgenderdi (tól halyqty) ań aýlaǵandaı aýlap, atyp, seıil quryp, kóńil kóteredi eken. Jeksenbi kúni — Iısýs Hrıstostyń, ıaǵnı otarlaýshylardyń qudaıynyń ólip-tirilgen kúni ǵoı, Iısýs Hrıstos: «О́ltirme!» dep ósıet qaldyrsa da, ony qudaı sanaıtyndar ózinen álsizderdi óltire bergen. Al, olardyń Reseıdegi týystary olardan asyp túspese, kem túspegen,
Bireýdi óltirmek turmaq, shekesinen shertip, ıakı murnyn qanatsań — sottaıtyn zań bar. Al, mıllıon adamdy jer betinen joıyp jiberseń — sottaıtyn zań joq. Dúnıedegi ádiletsizdiktiń eń zory osy. Sondyqtan da dúnıe astan-kesten tóńkerile beredi. Dúnıeni Qudiret keremet qııýlastyryp jaratýyn jaratsa da, kúshtiler men álsizder arasyndaǵy ádiletsizdik — sol dúnıeniń sulý músinindegi súıkimsiz súıel.
Sonymen biz tiri júrsek, aldaǵy 1992 jyly ádilettik saltanat qura ma, joq pa; baıaǵy otarlaýshylardyń búgingi urpaqtary Kolýmb degenniń Amerıkany «ashqanyna», ıaǵnı jaýlap alǵanyna 500 jyl tolýyn toılaı ma, toılamaı ma — biz sonyń kýási bolamyz. Amerıkany Kolýmbtan myń jyl buryn talaı adamdar ashqan. Úndisterdiń túrki tektes ekenin dáleldep jatqan ǵalymdar bar. Endeshe 1992 jyl Amerıkanyń ejelgi tól halqynyń jappaı qyrǵyny bastalǵanyna 500 jyl tolǵan Amerıka úshin azaly jyl bolýy kerek shyǵar.
* * *
Taıaýda ǵana Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń jetinshi sessııasynda Qazaqstannyń táýelsizdigi týraly másele qaraldy. Bul ózi basy ashyq nárse ǵoı, aıtys-tartys bola qoımas. Burynǵy Odaqtaǵy respýblıkalardyń bári óz táýelsizdigin jarııalap aldy. Jalǵyz Qazaqstan qaldy. Zań tez qabyldanatyn shyǵar dep sengenbiz.
Sóıtsek, kóp eken kórgenińnen kórmegeniń degendeı, daý-damaıdyń kókesi alda tur eken. Á degennen osy Zań kerek pe ózi? — dep depýtat Chernyshev shyqty.— Burynǵydaı ımperııa joq, sonda Qazaqstan kimnen táýelsiz bolǵysy keledi? Bul áńgimeni qozǵamaı-aq qoıaıyq. Depýtat Kozlov: muny búkil halyq sheshsin, referendýmǵa qoıaıyq, dedi. Depýtat Vodolazov: asyqpaıyq, dedi. Depýtat Potapov: memlekettik tilder qazaq tili men orys tili bolsyn, dedi. Depýtat Javoronkova: memlekettik til úsheý bolsyn — qazaq, orys, aǵylshyn tilderi, dedi. Depýtat Sýhov: qaıda shapqylap baramyz, dedi. Dedi, dedi, dedi...
Tyńdap otyrasyń — qaıran qalasyń. Jaǵańdy ustaısyń. O, toba — deısiń. Sabyr-sabyr deısiń, qanyń tası bastaıdy. Sap-sap deısiń, qanyń qyza bastaıdy...
Jeltoqsannyń on tórtinde bastalǵan aıtys on altysynda taǵy jalǵasady. Depýtat Belık: Qazaqstanda azamattyq qoǵam qurylsyn, deıdi. Iаǵnı ulttyq sıpat joǵalsyn degen sóz. AQSh sondaı deıdi. Ony depýtat Fılaretova qyzýlana qoldaıdy. Bul neǵylǵan jantalas. Bastaryna ne kún týdy? Olardy Qazaqstannan kim qýdy? Oý, ótken kúzde ǵana Qazaqstannyń Memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa qabyldanbap pa edi? Sonda da osyndaı talas týyp, aqyry bátýaǵa kelmep pe edik? Endi sol eski máseleni qaıtadan qozdyryp jatqan ne jaǵdaı?
Keshegi otarshyl eldiń ókili otar bolǵan, táýeldi bolyp, basyna noqta túsken eldiń jaǵdaıyn túsine bermeıdi, túsingisi de kelmeıdi. Ol qorlyqty, zorlyqty óz basynan keshpegen; ol kún kórý úshin, oqýǵa túsý úshin, qyzmetke turý úshin qazaq ıakı qyrǵyz tilin qalasa da, qalamasa da oqyp úırengen emes. Sondyqtan da ómir boıy Qazaqstanda turyp jatsa da bir-eki aýyz qazaqsha sóıleýdi kerek dep sanamaǵan. Tipti til eken dep mensinbegen. Qazaq tilinde sóıleýdi qorlyq kórýi de yqtımal. Imperııa sondaı psıhologııa qalyptastyrǵan.
Al, endi olardy oryspysyń degen ǵoı deıik. Qylyǵy orystardan asyp ketetin ózimizdiń aǵaıyndarǵa ne daýa. Osy jerde aq patshanyń baıaǵy «Stepnoı kraı» dep atalatyn ólkesiniń general-gýbernatory N. A. Sýhomlınovtyń myna bir qupııa hatyn óz tilinde keltirgendi jón kórdim. Orysshadan talaı kitap aýdarsam da dál osyny óz nusqasynda usynǵym keldi. General-gýbernator bul hatty ózinen dárejesi tómen gýbernatorlarǵa, oıazdarǵa joldasa kerek.
«S svoeı storony rekomendýıý otnıýd ne ýpýskat ız vıdý neobhodımostı byt vsegda na pochve zakona po otnoshenııý ko vsem obyvatelıam, bez razlıchııa nasıonalnosteı, byt vsegda osobo tverdym v snoshenııah s týzemsamı (qazaqtar dep oqyńyz — Sh. M.) pomnıa chto vsegda ı vo vsem rýsskoe ımıa ı rýsskıe ınteresy doljny glavenstvovat. V oblastı ý nas na pervom plane doljny byt kazakı ı s nımı krestıane ı meshane, a na vtorom plane — týzemsy, ıbo hotıa vse ravny,– kak chleny odnoı velıkoı semı, no ı v seme est bratıa starshıe ı mladshıe. V programmý voobshe nasheı vseı slýjebnoı raboty sledýet polojıt tot prostoı vzglıad, chto my jıvem ne v Azıı, gde rýsskıı element eshe slab ı lısh nachınaet vodvorıatsıa, v rýsskoı oblastı, gde vremenno eshe dojıvaıýt starye azıatskıe obychaı ı nravy, sýdba koıh mojet byt tolko odna: ılı slıtsıa s obsheımperskoı grajdanstvennostıý, ılı ıscheznýt. Týzemsy nas doljny ınteresovat tolko kak materıal ız koego v blızkom býdýshem ı doljny vyrabatyvatsıa obychnye rýsskıe krestıane, hotıa ı mýsýlmanskogo veroıspovedovanııa. Poetomý ıh ı nado vvestı v dýh strojaıshego ývajenııa ko vsemý rýsskomý. Te ız nıh, kto vzdýmaet etomý ne podchınıtsıa, ıspytaıýt nesomnenno pechalnýıý sýdbý: onı ılı ostanýtsıa bezzemelnymı ı nıshımı ı peremrýt, ılı Rossııa s nımı rasstanetsıa».
General-gýbernator bul hatyn orys ákimshiligi Qazaqstanǵa tamyryn endi-endi tereńdete bastaǵan kezde jazǵan ǵoı. Odan beri Qazaqstan ne kórmedi. Stalın men Hrýshevtar Qazaqstandy orystandyrý saıasatyn Sýhomlınovten on ese, júz ese asyryp jiberdi. Sondyqtan túri qazaq, dili men tili orys bolyp ketkenderdiń tipti laýazymdylar arasynda da kezdesetinine tańǵalatyn ne bar. Shovınısterden de góri ulttyq nıgılıster qaýipti ekeni shyndyq qoı.
Imperııa tek qazaqtardy ǵana qanap, azaıtyp qoıǵan joq. Imperııa ult retinde, etnos retinde jutyp jibergen nıvhterge, aındarǵa, edegeılerge, evenderge, vogýldarǵa, cheremısterge, ıtelmenderge, ıýkagırlerge... haqastarǵa qaraǵanda qazaqtardyń taǵdyryna táýbe-táýbe desek kerek. Haqastar demekshi, Eneseı boıyn ejelden mekendegen osy bir bizdiń týystarymyz 1910 jyly óz jerinde halyqtyń 98,3 prosentin quraıdy eken, Al kázir sol haqastar óz jerinde 11-aq prosent. («Izvestııa», 1991 jyl, 21 jeltoqsan). Tilden, mektepten, ulttyq baı dástúrden, salt-sanadan jurdaı bolǵan.
Mine, osylardyń kebinin kımes úshin Qazaqstan táýelsiz memleket bolsyn dedik. Muny, bul izgi talapty, adal nıetti depýtattar túgel túsinedi, qoldaıdy dep úmittendik. Obaly ne kerek, depýtat Knıagının sııaqty túsingenderi de bar. Al, biraq osy basy ashyq talassyz aqıqat dodaly kókparǵa aınalady dep kim oılaǵan.
Qazaqstannyń táýelsiz memleket bolýyna, qasarysa, qarsy shyqqandar qazaq halqynyń júzdegen jyldar boıy azattyq úshin arpalysyp kele jatqanyn shynnan bilmeı me eken. Sonaý Syrym Datuly, Isataı-Mahambet, Kenesary, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi, 1986 jylǵy Jeltoqsan tolqýy ne úshin bolǵan? Áı, osy qazaq ne kórmedi, endi erkindik ańsaǵan eldiń aldyna kóldeneń túsip jatyp almaıyq ta degen oı jeńse qaıtedi? О́zge eldiń baǵyn baılaǵan óktem el de baqytty bola almaıdy. О́zgeniń baqytsyzdyǵynan baqyt taýyp, bereke tappaısyń. Keıin aldyńnan shyǵady.
Al, endi álgindeı pıǵyldaǵy adam dál qasyńda, parlamentte otyrsa qaıtersiń? Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan kúnniń erteńine: depýtat Kozlov: má, saǵan táýelsizdik! degendeı respýblıkalyq gazetke maqala jazady. Táýelsiz Qazaqstannyń Prezıdenti tek qazaq bolsyn degen ne sóz dep jer tepsinedi. Kúnderdiń kúninde meniń balam, balam bolmasa nemerem Qazaqstannyń Prezıdenti bolady dep shirenedi. Qazaqstan endi eshqashan da jeke ulttyq memleket bola almaıdy dep sáýegeılik aıtady.
Nıeti túsinikti. Sen óspeısiń, sen kóbeımeısiń dep otyr. Al sonda qaı qazaqtyń ósip-ónip, órken jaıǵysy kelmeıdi? Araǵa ot salyp, ázázil aralasyp, qan tógilmesin dep tileńiz. Qazaqty Táńirim endi qyrǵynnan saqtasa — ósedi. О́skende de óz jerinde, óz ata mekeninde órkendeıdi. Onyń qulash jaıatyn basqa otany joq. Onyń Otany — Qazaqstan. Qazaq jerinde basqa halyqtardyń da ókilderi óse bersin, órkendesin. Biraq olardyń báriniń de óz atamekeni, óz otany bar. Stalınniń zulmatymen Qazaqstanǵa jappaı jer aýdarylǵan keńes nemisteri qazaq jerinde ósip-ónip, mıllıonǵa jetti. Endi olar óz ata-baba eli — Germanııaǵa kóship jatyr. Grekter — Grekııaǵa, evreıler — Izraılge ketip jatyr.
Kezinde taǵdyr bıdaı qýyrǵandaı etip aralastyryp jibergen halyqtar óz tegin taýyp jatyr.
Al, bizdegi keıbir depýtattar sol bázbaıaǵy general-gýbernator Sýhomlınovtyń deńgeıinde qalyp qoıǵan. Oı júıesi, paıym-túsinigi, peıil-nıeti, pıǵyly sol marqum general-gýbernator ósıet etip qaldyrǵan qalyptan aýmaı qalǵandaı.
Júzdegen jyldar boıy azattyqty ańsaǵan Qazaqstannyń táýelsizdik tolǵaǵy tym uzaqqa sozylyp, alapat azappen keldi. Sol qıyndyqtyń bári laıym artta qalyp, endi aldan aqjarylqap kún týsa eken.
Sherhan MURTAZA,
Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq depýtaty
26 jeltoqsan 1991 jyl
