Sanksııa: myltyqsyz maıdan

Búgingi Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy jetistikteri elimizdiń zaman talabyna saı órkendeýimen, álemdegi ozyq qundylyqtar men ıgilikterdi tıimdi paıdalanýymen, barlyq eldermen ekijaqty jáne kópjaqty tyǵyz baılanys ornata bilýimen, bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa tolyqqandy múshe bola otyryp, óz múddesi úshin naqty qadamdar jasaýymen ólshenedi. Osy oraıda elimizdiń AQSh, Reseı, álemniń ózge de memleketterimen strategııalyq áriptestiginiń mańyzdy ról atqarǵany anyq. Sondyqtan da biz bul tıimdi áriptestiktiń ómirsheńdigin, onyń irgesi shaıqalmaýyn qalaımyz.

AQSh-Reseı qarym-qaty­nas­tary sheńberindegi búgingi tartys­tar men múddeler qaıshylyǵynan týyndaǵan janjaldardyń jalpy mazmuny men syrtqy jáne ishki sıpatyn birjaqty kózqaraspen baǵalaý qıyn. О́ıtkeni olardyń arasyndaǵy qalyptasqan jaǵ­daı­dyń astarynda jatqan tarap­tarǵa tıesili asa mańyzdy memle­kettik qupııalar men bir-biriniń júıkesine tııýdi maqsat etken jasyryn is-qımyldar, belgisiz aǵystar oryn alǵan túıtkilderge qatysty túrli joramaldar ja­saýǵa múmkindik bergenimen, «pálen» dep naqty tujyrymǵa kelýdi qıyndatpaı qoımaıdy.

Desek te, reseılik arnaıy organnyń burynǵy qyzmetkeri Sergeı Skrıpaldiń jáne onyń qy­zynyń Solsberı qalasynda (Ulybrıtanııa) hımııalyq jáne bıologııalyq zatpen ýlanýy sebebinen tutanǵan AQSh-Reseı qatynasyndaǵy jańa kıkiljińniń búgingi barysy jóninde az-kem sóz eteıik.

AQSh-tyń Reseıdi Skrıpal isine qatysty jaýapker dep tanýy, Kremldiń muny jala retinde qabyldaýy túrli saıası málimdemelerge ózek bolyp ári taraptardyń bir-birine degen óshpendiligin órshitip tur. AQSh eski ádetine basyp, sanksııa salý tásilin qarý retinde qoldanýda. Qarsylasyn sanksııa sarsańyna salyp tuqyrtýda mol tájirıbesi bar Aq úı osy jyldyń tamyz aıynda Reseıge qarsy qoldanatyn sanksııanyń eki paketin jarııalady. Sońǵy aqparattarǵa qara­ǵanda, sanksııanyń 27 tamyzda kúshine engen birinshi paketi boıynsha Reseıge 21 túrli taýardy eksporttaýǵa ty­ıym salyndy. Bul taýarlardy negi­zinen hımııalyq qarýlar jasaýda qoldanylatyn tehnologııa­lar men túrli buıym­dar, ulttyq qaýipsizdik salasynda qolda­nylatyn ónimder, qarý-jaraqtar, onyń ishinde avıasııada qol­danylatyn elektrondy quryl­ǵylar, reaktıvti dvıgatelder, ushqyshsyz ushatyn apparattar quraıdy. Sondaı-aq AQSh-tyń qyryna buǵan deıin ilikken reseılik kompanııalardyń qatary­na bul joly 14 zańdy tulǵa jáne molekýlalyq elektronı­ka salasyndaǵy Reseı Ǵyly­mı-zertteýler ınstıtýty (NIIME) qosyldy. Bul ınstıtýt – Reseıdiń mıkro jáne nanoelek­tronıka salasyndaǵy iri ǵyly­mı-tehnologııalyq zertteýler júrgizetin qurylymy. Osy ıns­tı­týtpen endi AQSh-tyń Saýda mı­nıstrligi ózara saýda-sattyǵyn úzip otyr.

Taǵy bir aıta keter jaıt, eger Reseı úsh aı ishinde hımııalyq qarý qoldanbaıtynyna kepildik bermese jáne halyqaralyq baqy­laýshylardy tekserýge jibermese, onda AQSh tarapy sanksııanyń ekinshi paketin aldaǵy qarasha aıynyń sońynda iske qosýdy kózdeýde. Bul kezeńde Reseıdiń quramynda «Sberbank» jáne VTB bar 7 bankisimen árip­testikti múlde toqtatý, AQSh-tyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin esep­ke almaǵanda, ózara saýda aına­lymyn barynsha azaıtý, dıp­lo­matııalyq baılanystarǵa shekteý qoıý, reseılik «Aeroflot» kompanııasy áýe kemeleriniń AQSh-qa reısin úzý syndy máseleler qa­rastyrylmaq.

Árıne, AQSh-tyń sanksııalaryna qatysty Reseıdiń de aıtar ýáji bar. Kreml jaǵynan taratylyp jatqan málimetterge qaraǵanda, Reseı AQSh-tyń sanksııalarynan seskenip otyrǵan joq. Bul da Reseıdiń óz baǵytynan aýytqymaıtynyn bildirse kerek.

Máselen, Reseı Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary S.Rıabkov AQSh-tyń Skrıpal isinen keıin Reseıge qoıyp otyrǵan sharttary aqylǵa syıym­syz dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, AQSh-tyń talaptaryn Reseıdiń oryndaýy múmkin emes ekendigin qoıylyp otyrǵan sharttardyń avtorlary men oryndaýshylardyń ózderi de jaqsy biledi.

Al AQSh salyp otyrǵan sank­­sııa­nyń birinshi paketine baıla­nys­ty Reseı Saýda jáne ónerkásip mı­nıs­tri A.Mantýrovtyń piki­­rine qa­ra­ǵanda, Reseı ımport­tap otyrǵan qorǵanys salasy­na qatysty elektrondy quryl­ǵy­lardy Azııa mem­le­ket­terinen ala alady. Azııa naryǵy Reseı úshin ashyq. Sondaı-aq ol qor­ǵanys jáne ǵarysh salasyna kerek­ti joǵary tehnologııalyq elek­­trondy qurylǵylardy áke­lýge burynnan shekteý qoıyl­ǵan. Olardy jasaýmen reseı­lik qor­ǵanys-ónerkásip salasyn­daǵy kásiporyndar shuǵylda­nady. Mınıstrdiń aıtýynsha, AQSh sanksııasyna ilikken kom­panııalarǵa Reseı úkimeti barynsha qoldaý kórsetedi.

Qazirgi tańda Reseı tarapy AQSh-tyń sanksııalaryna qarsy áreket etý maqsatynda tıisti sharalardy qarastyrýda.

Qalaı desek te, AQSh-tyń sank­sııalary halyqaralyq qoǵam­das­tyqty alańdatyp otyr. Bul sank­sııalar talaılardyń júıke­sine tııýde. Munyń sońy nemen aıaqtalatyny, qandaı zardaptarǵa aparyp soqtyratyny belgisiz.

Aıta keteıik, sońǵy kúnderi Ulybrıtanııa tarapynan da Skrıpal isine baılanys­ty túrli málimdemeler jarııalanýda. Tipti el úkimeti Solsberı qalasynda turyp kelgen burynǵy reseılik agent Sergeı Skrıpal men qyzy Iýlııa Skrıpalge ý berip qastandyq jasaǵan eki kúdikti týraly málimet jarııalady. London olardyń reseılikter ekenin aıtyp, tipti atyn atap, túsin tústep berdi. Osy oraıda el premeri Tereza Meı senimdi túrde atalǵan iske Reseı bıliginiń qatysy bar ekenin jahanǵa jarııalady. «Dá­lelderge súıene otyryp, polı­sııa esimderin ja­rııa­laǵan eki kú­dikti reseılik áske­rı barlaý qyz­metiniń, ıaǵnı Bas barlaý basqar­masynyń qyz­met­kerleri dep qorytyndy jasa­dyq», dedi Tere­za Meı.

Al Reseı Syrtqy ister mınıs­­trliginiń resmı ókili M.Zaha­rova Ulybrıtanııany aqparat­tyq aıla-amaldarǵa barmaýǵa shaqyrdy. «Aqparat qural­darynda ja­rııa­lanǵan esimder men sýretter biz úshin beıtanys», dedi ol. Son­daı-aq hımııalyq qarýlarǵa tyıym salý jónindegi uıymnyń Reseıdegi turaqty ókili A.Shýl­gın London jarııa etken máli­metterdi arandatýshylyq dep málimdedi. Reseıdiń Syrtqy ister mınıstrligi London jarııalaǵan sýret pen kúdiktilerdiń aty-jónderi shyndyqqa janaspaıdy dep otyr.

Qoryta aıtqanda, AQSh pen Reseıdiń arasyndaǵy teketires údep barady. Aradaǵy máseleler dıp­lomatııalyq jolmen ja­qyn ýaqytta sheshimin tappasa, kı­kiljińniń eki jaqqa da ekono­mıkalyq turǵyda aýyr zardaptaryn tıgizýi ábden múmkin. Al ázirge qos tarap bir-birin sózben túı­rep, ártúrli málimdemeler arqy­ly óz kózqarastarynyń, ba­ǵyt­tary­nyń durystyǵyn dálel­dep baǵýda.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»