Qazaqstan • 10 Qyrkúıek, 2018

Halyqty aýylǵa tartý – memlekettik ıdeologııanyń ózegi bolýy kerek

371 retkórsetildi

Bizdi aýyldyń aldaǵy 30-40 jyl­daǵy perspektıvasy tolǵan­dyra­dy. Turǵyndar mıgrasııasynyń jyldan-jylǵa ósý tendensııasyna qaraǵanda, osy merzimde teristik oblys­tar­dyń aýyl­darynda jumys isteýge qabi­let­ti adamdar qalmaıtyn sııaqty. Aýyl­ǵa jańa tehnologııa, ozyq tehnıka jet­kizýden buryn bizdi osy másele qatty oılantýy kerek sekildi. О́ıtkeni adamdy asyraıtyn qara jerimiz ben ja­ıylymdarymyz bos qalyp, azyq-túliktiń bárin syrttan tasıtyn jaǵ­daıǵa jetip qalýymyz múmkin.

Sondyqtan bizdiń memlekettik ıdeologııany júrgizetin barlyq qyz­metterimiz – aýyldaǵy mamandyq­tardy jappaı nasıhattap, olardyń mańyzdylyǵyn, elge qajettiligin jas­tardyń boıyna sińirip, patrıottyq sezimdermen úılestirip, keńinen tara­týdy, jas sanalardy soǵan qyzyq­ty­rýdy qolǵa alýy kerek dep sanaımyz.

Amerıkalyqtar bir jyldary kovboılardy («sıyrshy bala» degen sóz) qatty dáriptep kóptegen kınolar túsirip, kórkem ádebıetter jazyp, teatr týyndylaryn shyǵaryp edi, qarapaıym «malshy» degendi ǵana bildiretin osy mamandyqqa jas­tar arasynda jappaı qyzyǵýshylyq týdy. Olardyń kıetin ýnıformalaryn jastar modaǵa aınaldyryp, saltanatpen júretin boldy. Vestern janrynda túsirilgen fılmderdegi kovboılar obrazy AQSh-tyń turaqty brendine aınaldy. Jyl saıyn ótkiziletin rodeo jarystary barlyq amerıkalyq balalardyń qatysqysy, tamashalaǵysy keletin sport túri boldy. Eger biz de malshylar men dıqandar ómirin óner týyndylarymen nasıhattaı bilsek jáne olardyń óz jumystarynda úlken tabystarǵa jetip, kóp qarajat tabatynyn kórsete bilsek, bazarlarda aýyr júkterdi tasýmen ǵana aınalysyp júrgen myńdaǵan jastarymyz aýyldarǵa baryp, mal ósirýge tyryspas pa edi? Dıqan bolyp, dán egýge umtylmas pa edi? Baǵban bolyp, jemis-jıdek ekpes pe edi? Qurylystarda bireýlerge jaldanyp, arasynda aldanyp, eshqandaı kvalıfıkasııany qajet etpeıtin qara jumystardy ǵana istep júrgender sóıtip óziniń stıhııasyn tabar edi ǵoı.

О́tken ǵasyrdyń 30-60 jyldarynda Keńes odaǵynda aýyl eńbegin dáripteıtin, aýyl mamandyqtaryn nasıhattaıtyn qanshama tamasha kınolar, teatr týyndylary, kórkem shyǵarmalar, án-jyrlar boldy. Má­selen, «О́z otyńdy óshirme», «Traktorıster», «Jıvet takoı paren» degen fılmder, «Shopan áni», «Traktorshy qaryndas», «Jyl­qy­shy­nyń áni», «Sý tasýshy «vodovoz» jáne t.b. tamasha ánder aýyldaǵy barlyq mamandar men mamandyqtardy qatty nasıhattap, jastardy eleńdetti. Sonyń arqasynda dalany eshqashan kórmegen, qalada týyp-ósken jastar da aýylǵa asyqty. Tipti Almaty, Máskeý, Lenıngradty tastap, óz erik­terimen aýyldarǵa kelgen jastar boldy. Qazir de óz zamanymyzǵa laıyqty ádistermen jastardy osylaı, aýylǵa tartýymyz kerek. Sonyń ishinde eshkimniń kómeginsiz, ózdiginen jer alyp, jumys istep, mal ósirip jatqan jeke adamdardy halyqqa keńinen tanytyp, nasıhattap otyrǵan jón. Bul iste uly Abaıdyń: «О́z qaıratyńa súıenip eńbek et, eńbek etseń qara jer de beredi, qur tastamaıdy», degen sózderin uran etip kótergen durys. Sonda halyq arasynda qara jerdiń qasıetin tanýǵa degen umtylys týa­dy. Burynǵy «Shopandar toıy», «Malshylar sleti», «Saban toı» degen sııaqty sporttyq jarystarmen úılestiriletin ádemi jıyndar jańa mazmunmen tolyqtyrylyp, turaqty ótkizilip tursa da jastardyń aýylǵa degen yntyzary artady.

О́ziniń «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qo­ǵamyna qaraı 20 qadam» atty ma­qa­lasynda Prezıdent Nursultan Nazar­baev: «Áleýmettik jańǵyrtý jo-lyndaǵy aıtarlyqtaı kedergi ınfantılızm sekildi keń taraǵan qubylys bolyp tabylady» degen edi. О́mirge degen osy jeńil kózqaras, «aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» júrýge daǵdylaný bizdiń qazaq arasynda ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri qatty «jabysty» dep aıtýǵa bolady. Aýyldaǵy ata-analardyń bári balalaryn malshy bolýdan saqtandyryp, traktorshy bolýdan shoshyndyryp, «munda ústi-basyń qap-qara, maı-maı bolyp júrgenshe qalaǵa ketip, taza jerde jumys iste» degenge azǵyrýmen bolǵany jasyryn emes. Tipti aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna oqytýdan da balalaryn tyıǵan ata-analar bar. Mysaly, «zootehnık bolsań – malshymen birdeı júresiń», «agronom bolsań – ala tańnan turyp-ap, dala kezesiń» degen sııaqty úrkitken sózderdi jıi estýge bolatyn. Osyǵan ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastalǵan «jabaıy kapıtalızmdegi» eńbekke degen teris kózqarastyń qalyptasýyn qosyńyz. Bul kezde «az jumys istep, kóp tabý», «aýadan aqsha jasaý» degen sııaqty formýlalar paıda bolyp, ol absolıýttik bıikke kóterildi. Mine, osyndaılardyń kesirinen qazir jastardyń bári qara jerden qol úzip, nápaqasyn basqa jerden tabýǵa tyrysýda.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń sheńberinde osy bir isti qolǵa alyp, jastardy aýylda jumys isteýge, qara jerden lázzat alýǵa umtyldyrýymyz kerek. Sonda ǵana biz elimizdiń aldynda turǵan azyq-túlik baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qol jetkizemiz, jerimizdiń nárin halyq ıgiligine aınaldyra alamyz. Al bizdiń jerimiz, uqsata bilgen adamǵa óte baı, onda mal da ósirýge, dán de, jemis-kókónis te shyǵarýǵa bolady. Osy oraıda evreı halqynyń taǵdyry týraly aıta ketken jón. Olar Taıaý Shyǵystan jer alyp, óz aldyna memleket qurǵanda alǵan jerleri týraly Izraıldiń burynǵy Premer-mınıstri Shımon Peres bylaı degen edi: «Biz ózimizdiń jerimiz bolǵanyn armandadyq. Biraq bizdiń qolymyzǵa tıgen jer – armandaıtyn jer emes edi. Bul Taıaý Shyǵystyń myńnan bir bóligi bolatyn. Onyń ústine bul jer bizge qushaǵyn jaıǵan joq. Onda tek batpaq, shirkeı, ońtústiginde shól, tas­tar boldy. Bizge tek syńsyǵan masa men taqyr tastyń birin ǵana tańdaý kerek boldy. Basqa tańdaý joq. Eki kól boldy – onyń bireýi óli, ekinshisi ólýge jaqyn. Ataǵy alysqa jaıylǵan ózen boldy, biraq onyń sýy joq edi. Naqty aıtqanda sý múlde bolǵan joq.

Biz sol jerge kelip, ne isteýdi bilmedik. Shyn máninde bilmedik. Sosyn biz tabıǵattyń eń úlken baılyǵy – adam degen qorytyndyǵa keldik. Qorytyndymyz bizdi aldamady: aqyry bizde jer adamdy emes, adamdar jerdi baıytty».

Mine, sol jerdi qazir evreıler adamǵa senýdiń, adamnyń qabiletine ıek artýdyń arqasynda jer jánna­tyna aınaldyryp otyr. Qazir olardyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi (IJО́) 36,5 myń AQSh dollaryna teń. Bul Taıaý Shyǵystaǵy eń jo­ǵary kórsetkish. Salystyrý úshin aı­tar bolsaq bizdegi IJО́ 7,4 myń dollar ǵana.

Al bizdiń jerimiz evreılerdiń jerimen salystyrǵanda «túgin tartsa – maıy shyǵatyn» deıtindeı álde­qaıda qunarly. Adamdarymyz da evreılerden kem emes, bizdiń de olardiki sııaqty eki qol, eki aıaq, bir bas, bir júregimiz bar. Tek sonyń bárin iske qosyp, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp», jumysqa jumyldyra bilýimiz kerek.

Aýyl turǵyndaryn, aýyl eńbek­kerlerin dáripteý, olarǵa zor qurmet kórsetý búgingi tańda kóptegen eldiń memlekettik ıdeologııasyna aınalǵan. Mysaly, AQSh-ta da fermerlerge degen qurmet óte zor. Olardyń tapsyrystary birinshi kezekte oryndalady. Kóptegen memlekettik qyz­metter «fermerlerge kezeksiz kirýge bolady!» dep jazyp qoıady. Hı­mııa­lyq qospalary bar «fastfýd» ónim­derden qashatyn amerıkalyqtar fermerlerdiń taza ónimderin alýǵa qushtar. Bul eldiń bıligi jańa jumys oryndaryn aýyl sharýashylyǵy salasynda ashýdyń perspektıvasy joǵary ekendigine kózderi jetken. Qazir «bir fermer 75 adamdy asyrap otyr» degen sııaqty urandar aýyl eńbekkerlerine degen qurmetti arttyra túsýde. Al bizde kerisinshe, fermerlerdi emes, úlken korporasııalardy nasıhattaý kóbirek, biraq olardyń jalpy óndirisi shaǵyn qojalyqtarǵa qaraǵanda áli de mardymsyz. Mysaly, Qazaqstanda óndiriletin súttiń 68 paıyzyn áli kúnge shaǵyn fermerler beredi.

Aýylǵa jastardy tartý ıdeolo­gııasyn qyzý júrgizýmen qatar, memleket barlyq óńirlerge, tipti eń alys túkpirlerdegi qonystarǵa deıin qat­ty joldar tartý jáne shaǵyn fer­mer­lerge túrli jeńildikter berý baǵ­darlamasyn da qolǵa alýy kerek. Sonda aýyl jaınap, dala oınap keter edi ǵoı. Jastardyń aýylǵa degen ynty­zarlyǵy da, qara jerde jumys isteýge degen qulshynysy da artar edi.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Taldyqorǵanda 5 myń aǵash otyrǵyzyldy

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Keı óńirlerde aýa-raıy ózgeredi

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Iesiz zyndan. Dıdar AMANTAI

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Senatorlar senbilikke shyqty

Qazaqstan • 12 Qazan, 2019

Berdibek Saparbaev Aqtaý emhanalaryn aralady

Medısına • 11 Qazan, 2019

NZM IýNESKO syıaqysyna laıyq dep tanyldy

Qazaqstan • 11 Qazan, 2019

Oralda «LATYN FEST» jastar forýmy ótti

Aımaqtar • 11 Qazan, 2019

Uqsas jańalyqtar