Kelin

Dárigerdiń uıǵarýymen kelinshe­­gim biraz kún aýrýhanaǵa jatatyn bolyp, sonda alyp kelgenmin. Eki adam­dyq palata. Kórshi tósekte bir apa uıyqtap jatyr eken, oıatyp jibermeıik dep aıaǵymyzdyń ushymen basyp orna­lastyq. Kelinshegim úıden ákelgen tiskebasarynan shaǵyn dastarqan daıyndap jiberdi. Apaǵa amandasyp, «shaıǵa kelińiz» dep edim, óziniń de basynyń saqınasy ustap jatsa kerek, shıraq qozǵaldy. Túıekóz kesemen eki kese ystyq shaıdy yldılatqannan keıin-aq apanyń qurys-tyrysy jazylyp, tership sala berdi. Ájimin boılaǵan jyltyr jibek terin ár jerinen úze otyryp áńgime bastady. Áńgime bastaǵanda jaı bastaǵan joq, meniń rýymdy surap, «tabynmyn» degenimde ornynan atyp túregelip «tórkinim ekensiń ǵoı» dep emirenip mańdaıymnan ıiskedi. Týǵan baýyry demeı-aq qoıaıyn, kóp jyl kórmegen týysqan baýyryn kórgendeı tolqydy. Aınalasyna nemquraıdy, qaraıtyn qala minezinen be, azdap tańyrqap ta otyrmyn.

«Tórkinimdi saǵynyp kóp zaryqqan adammyn, shyraǵym. Soǵystyń aldy, eńbekte júrgen jas qyz edim, qyz-bozbala jıylysyndaǵy bir keshte eńgezerdeı bir jigit alyp qashyp, alyp qashqanda alysqa alyp ketti. Syrdyń boıynan Shýdyń boıyna bir-aq kelippiz. Kúıeýim úıinde aýrý anasy men kerege qarmap jatqan sýqa­rańǵy ákesi bar jalǵyz jigit eken. Jaǵdaıy aýyr edi. Qoldarynda mal-suly bar degenmen, otyrǵan jer­leri de qolaısyz, aýyldan jyraq. Jal­ǵyz úı otyrady. Bardym da, taýsy­lyp bitpes sharýa, arylyp bitpes azapqa belshemnen battym da ket­tim. Azap dep otyrǵanym jaı turmys­tyń kúıbeńi emes, aı óter-ótpes soǵys bastalyp ketti ǵoı, kúıeýimdi maıdanǵa alyp ketti. Búkil sharýa maǵan qaldy. Onyń ústine… aıtsam ba, aıtpasam ba, enem óte qıyn adam boldy. Aqyl-esi kishkene aýytqyǵan adam edi. Ala tańnan qara keshke deıin meni qarǵaıdy. Orys-german soǵysyn menen kóredi. «Sen kelgeli pále-qala qaptady» deıdi, «Jalǵyz ulymnyń myń qyzdyń ishinen seni tapqanyn qarashy» deıdi, keıde tipti «Úıińe qashan ketesiń, ketseńshi» dep tilin bezeıdi. Al atamnyń kózi soqyr bolsa da, kókiregi dańǵyl adam edi, ala tańnan qara keshke deıin meni alqaıdy da jatady. «Bar bol, Alla ja­rylqaıdy seni». «Bizge seni buıyrt­qan Allaǵa shúkir» deıdi. Al bul máselede kempirine bir aýyz lám-mıim demeıdi. Maǵan qatty batqany turmys ta, enemniń sózi de, kúıeýimniń soǵysqa ketkeni de emes, tórkinimniń qatynasty úzgeni boldy. Ákem qatal adam edi. Qashyp ketkenimdi ar kórip, «boldy, barsyn! Endi men ony kór­meıin, ol meni kórmesin» depti. Jyl ýa­ǵyna deıin tórkinimnen tiri jan kel­gen joq. Kúıeýim soǵysqa ketkende aıaǵym aýyr edi, aman-esen bosandym…

Ne kerek, balam úshke kelgende ákem keldi ǵoı. Baqandaı úsh jyl! Ár kúni, ár saǵaty sanalǵan úsh jyl! Jyladym kelip. Eńiredim kelip. Saǵynǵanda ólýge taıaǵan ekenmin. Ras aıtam. О́lýge taıappyn… Ákem meniń turmysymdy kórip shoshyp ketti. Bir apta jatyp, kómektesti. Basqa sharýa­ny qoıǵanda qoraly qoıǵa qudyqtan sý tartyp sýaramyn. Ákem kelgende tylǵa tyń kúsh kelgendeı saǵynyshym óz aldyna sharshaǵanymdy sonda bildim. Bosańsyǵannan ba, ornymnan keıde eki-úsh umtylyp turam…

Ákem keterden eki kún buryn janyna shaqyryp alyp aýyl jaqtyń áńgimelerinen aıtty. Basymdy tize­sine qoıdy. Jasyratyn nesi bar, ora­malymdy syryp shashymnyń arasyn ashyp sirke qarady… minezi qatal adam edi dep aıttym ǵoı, basym­nyń sirkesin syǵyp otyrǵanda shashym­nyń túbi jyp-jyly bolyp sýlan­ǵanyn sezdim. Ishim ýdaı ashydy. Er­kelegenim be, kúıingenim be, bileımin. Solqyldap jylap jiberdim. Ákem de. Biraq ol únsiz. Qatyp qalypty. Eki kózinen aqqan sora taýdan jylap aǵyp jatqan qardyń sýy sekildi. Ájimderin qýalap, júzin shaıyp ketti…

Bir kezde ákem maǵan burylyp, bajaılap qarady da: «Qyzym, seniń maǵan «áke, ketsek kettik» degen bir aýyz sóziń ǵana kerek! Bul jerde ólseń kómetin bireý bar ma ózi?! Ba­lańdy ertip júr, boldy!», dep ornynan turdy. Qandaı aýyr? Tulaboıy tuńǵyshy maǵan úsh jyl boıy at izin salmaǵan qataldyq, odan keıin «kór­meımin» degen sózinen qaıtqan ákelik júrekti endi qaıta qataıtsam, ne bolmaq? Ol úsh jyl oǵan da ońaı soqpaǵanyn, sózin jutyp izdep kelý odan da ońaı soqpaǵanyn bilem… qumyǵyp qaldym. Aýyz ashyp birdeńe aıtý qıyn boldy. Kóz aldymda ata-enem… Ákemniń «qaýsaǵan kempir men shal ashtan ólgen kóp qazaqtyń biri bolady da» dep oılap turǵanyn ishteı sezip-aq turmyn. Onyń tula boıynan tipti sóıtip aıtyp turǵandaı anyq uqtym. «Joq, áke! Siz bara berińiz» dedim. «El qyzyn uzatyp qalyń alyp jatqanda qyzyń qashyp ketip qarabet bolǵanyń da jeter. Endi qaıtyp baryp qalǵan abyroıyńdy tókpeıin. Keldińiz, rahmet! Sol jetedi. Suraǵandarǵa «jaqsy eken» deı salyńyz. Meniń jaıymdy munda kelip bireý kóre me? Ashtan óle qoı­maspyn» dedim. Ákem jaýap qatqan joq. Eki kún jatyp, jumysyma kómek­testi de, aýylǵa qaıtty.

«E, e, e, munyń bárin beker aıtyp otyr­ǵan joqpyn, shyraǵym», deıdi apamyz. Ras beker aıtyp otyrǵan joq. Áńgime arasynda kelinshegim sarqyn tókpekke syrtqa shyǵa qalyp edi, apamyz «tura tur, tyńdasyn ana bala da» dep áńgimeni úze qoıady. Ári qaraı qaıta jalǵaıdy.

Ákem kete kúıeýim keldi. Qýanyp qalyp ek, uzaqqa barmady. Jaraqaty denede ǵana emes, aqyl-esine de áser etipti. Araqty da sýsha simiredi eken. «О́liniń kúıiginen tiriniń kúıigi qıyn» deýshi edi ájem, ras eken. Endi sonymen alystym. Aılap joǵalyp ketip kelip turatyn…

Taǵy bir bala kóterdim. Shúkir ol da aman-esen boıjetti. Sol bir úıli jan qolymnan attandy ǵoı. Atam da, enem de, kúıeýim de. Bireýiniń betine tik kelmeı, shamamnyń kelgeninshe qyzmet qyldym. Allaǵa shúkir, sol beınetimniń zeınetin kórsetip jatyr Alla. Men de el qatarly kelin aldym. Endi, kelinim kelin bolǵanda, myń shúkir! Tabanyma alaqanyn tosady. О́ziń qandaı kelin bolsań, Alla sondaı kelin násip etedi-aý deımin. Keıde meniń keshirmelerimdi tyńdap otyryp jylap qalady. Dáriger «bir kózińiz nasharlap qalypty» dep edi, ul men kelinim qoldy-aıaqqa turmaı ketti. «Qansha jasym qaldy, endigi qalǵan ǵumyryma bir kózim de jetedi ǵoı» desem, kónbeıdi. Bir kún bolsa da dúnıeniń jaryǵyn anyq kórip otyryńyz, dep mal-suldaryn satyp osynda ákeldi qaraqtarym. Bir jaqqa ketip edi, qazir ushyp jeter bireýi.

…Solaı, qaraǵym! Jas kúnimde tórkinniń zary qatty ótkennen be, bireý «tabynmyn» dese júregim elji­rep, tórkinim kelgendeı bolam da turam aınalaıyn… «Bul qaıdaǵym edi?» dep, shekeńnen súıgenimdi ersi kórip qalma, – dep tepshigen terin súr­tip qoıady apamyz. Áserli áńgimeni tutas júıke-júıesimen tyńdaǵan kelin­shegim de kóz monshaǵyn úzip-úzip aldy.

*  *  *

Bul áńgimeni dosym Nurmat aıtyp edi, tap osylaı aıtyp berip edi. Bir basynan ǵasyrlyq ónegeli tarıh kóship ótken qaıran, qazaqtyń analary-aı! Eneleri-aı! Kelinderi-aı!

Ularbek NURǴALYMULY,

«Egemen Qazaqstan»