Jasyratyn nesi bar, elimizdegi ákelerdiń kópshiligi balalarymen jıi bas qosyp, áńgimelespeıdi. Talaı áke jumys babymen syrtta júretindikten balalaryn sırek kóredi. IýNISEF Balalar qory usynǵan baıandamaǵa súıensek, álemdegi 74 memlekette 3-4 jasar baldyrǵandardyń jartysynan astamy áke meıirimine zárý. Ákeler negizinen bar oıyn qyzmeti men syrttaǵy máselelerdi sheshýge arnaıtyndyqtan otbasyna kóńil bólýge ýaqyt tappaı jatady. Otbasyly er-azamattardyń talaıy demalys sanalatyn senbi-jeksenbi kúnderi bar ýaqytyn dostarymen ótkizýge tyrysady.
Shetel ǵalymdary jaryq dúnıe esigin jańadan ashqan sábıge de áke mahabbaty asa qajet ekendigin aıtýda. Týǵan ananyń shýaqqa toly meıirimi óz aldyna, ákeniń balaǵa degen súıispenshiligi onyń adam retinde qalyptasýyna ǵana emes, densaýlyǵyna da úlken áser etedi. Alaıda elimizde baldyrǵandardyń 49 prosenti áke mahabbatyna zárý eken. IýNISEF málimeti boıynsha bul kórsetkish Ýkraınada – 29%, Grýzııada – 40%, Belorýsta – 32%. Kórshi О́zbekstanda kishkentaı ul-qyzdardyń 46 prosentine ákesi jetkilikti kóńil bólmeıdi, ıaǵnı áke tárbıesi jetpeıdi.
Balanyń er jetýi úshin eń mańyzdysy, árıne ana tárbıesi degenimizben, ákeniń adam ómirinde alatyn orny aıryqsha. Ǵalymdar ákesi bar bala men ákesiz ósken balanyń oılaý qabileti, tulǵa bolyp qalyptasýynda úlken aıyrmashylyq bolatynyn aıtýda. Áke tárbıesin kórgen ul men qyz jalǵyz anasymen turǵan balalarǵa qaraǵanda batyl keledi, ózine ózi senimdi bolady. Batys ǵalymdary mektep oqýshylaryn zertteı kele, ákesi kóp kóńil bólgen balalardyń oqý úlgerimi de basqalarǵa qaraǵanda jaqsy bolatynyn anyqtaǵan. Ákeniń ıisin sezip ósken bala er jetkende kezdesken qıyndyqtarǵa mort synbaı, ómirden óz ornyn adaspaı tabatyny da belgili.
Mamandar bala psıhologııalyq kúızeliske ushyramaı, tolyq adam bolyp erjetýi úshin ana meıirimin jetkilikti deńgeıde alyp qoımaı, áke ulaǵatyn da kórýi qajet deıdi. Qansha sharýabasty bolǵannyń ózinde urpaǵynyń bolashaǵyn oılaıtyn áke oǵan jıi ýaqyt bólýge tyrysý kerek. Balany materıaldyq turǵyda qamtamasyz etý bir basqa da, onyń tárbıesin ýystan shyǵaryp almaý bólek dúnıe. Ǵalymdar sondaı-aq sábıdiń tili durys shyǵýyna anasynan góri ákeniń verbaldy áreketteriniń áseri kóbirek ekendigin aıtýda.
Ulybrıtanııadaǵy Evolıýsııa jáne qareket ortalyǵynyń ǵalymdary 50 jyl boıy 17 myń nárestege áke tárbıesiniń áseri qandaı bolatynyn zerttegen. Sábıler ósip, erjetkende olardyń ómirde qandaı adam bolyp qalyptasqanyna zertteý júrgizgen. Sol 17 myńnyń ishinen adamnyń kemeldengen kezi sanalatyn qyryqtyń bel ortasyna jetken 5 myń adamdy «teksergende» mynandaı qorytyndy shyqqan: ákesi náreste kezinen kóńil bólgen adamdar jalǵyz ana tárbıesin kórgenderge qaraǵanda ómirden óz ornyn durys taýyp, alǵa qoıǵan maqsattaryna adaspaı qol jetkizgen.
Aǵylshyn jazýshysy D.Gerbert «Bir áke júz ustazdan artyq» degen eken. Iá, áke ulaǵatyna esh nárse jetpeıdi. Ákesi joq balalar kúızeliske beıim bolady. Eýropa ǵalymdary tipti ákesiz óskenderdiń semizdikke jıi shaldyǵatynyn da anyqtaǵan. Erte jastan buzylatyndar da ákesi joqtar nemese ákeniń qatal qabaǵy jetpeıtinder sanatynan ekeni belgili. Nashaqorlyq, ishimdikke salyný tárizdi dert túrleri de arqa súıer ákeni kórmegenderge úıir kórinedi.
«Ákeniń shapaǵaty taýdan bıik, ananyń shapaǵaty teńizden tereń» deıdi japondar. Balańyzdy ákelik meıirimge bólep júrsiz be, azamat?
Sharafat JYLQYBAEVA,
jýrnalıst
