Oıyl qaıda burynǵy?!

Rasynda, Oıyl aýdanynan shyǵyp, dándi-daqyl­­dan dúnıejúzilik rekord qor­ǵa­­ǵan jalǵyz adam bar, ol Shyǵa­naq Bersıev edi. Onyń rekor­d­tyq gektaryndaǵy árbir sabaqta qansha dán bolatynyn, onyń salmaǵy qansha ekenin jerdi baptaýy, taǵy basqa da kórset­kishterin Máskeýdiń akade­mıgi Lısenko basqaratyn ǵalym­dary biraz kún zerttep, dáleldep, rekord­tyq gektardan 202 sentner ónim alǵanyn álemge jar sal­dy. Oıyl ózeniniń boıynda sol jyldary ondaǵan tary ósirý­shi zveno Shyǵanaq ósir­gen tary­nyń tuqymynan 80-100 sent­nerge deıin astyq jınap júrdi. Shyǵanaqtyń talaı izba­sar­lary Odaqqa tanymal atandy. Ǵasyrdan ǵasyrǵa ozǵan tary ósirý­shilerdiń erligi esten shyǵý­ǵa tıisti emes edi. Ol kezde Oıyl ózeniniń arnasy jyl saıyn tasyp, halyqty berekege bólep jata­tyn.

Esimi kózi­niń tirisinde ańyz­ǵa aınalǵan Shyǵanaq Ber­sıevtiń ómirinde talaı tar jol, taıǵaq keshýler ótti. Oıyl aýdanynan soǵys jyldarynda Stalın qabylda­ǵan bir adam osy Shyǵanaq Bersıev edi. Ol óziniń jıǵan-tergen qarjysyn bir tank jasaýǵa aýdaryp, Stalınniń qabyldaýynda bolǵan. Al osy kezde Berııa qol qoıǵan Aqtóbe oblysynyń NKVD-sine túsken lımıtte búkil Odaqqa jáne shetelge tanymal adamdy tutqyndaý aıtyl­ǵan bolatyn. Sodan NKVD basshy­ly­ǵy erteń Shyǵanaq Bersıevti tutqyndaımyz dep daıyndalyp jatqan, tańerteńgilik Más­keý­diń radıo habarynan Shyǵa­naq Bersıevti Stalınniń qa­byl­daǵany aıtylǵannan keıin, NKVD dármensizdik tanytyp tyndy. Kózi tirisinde Shyǵanaq Ber­sıevtiń ajaldan buryn ólýi­nen saqtaǵan bul oqıǵa bolsa, ekinshiden sol jyldary Shyǵa­naq es-túsinen aıyrylyp, aýyryp jatady. Osyny estigen bir azamat úıine kelip, Shyǵanaqtyń aıaǵyn sıpap, jylamaı ma.

Sol daýystan Shyǵanaq: «Mende ul da bar, qyz da bar, qaısysyń jylap jatqan» dep basyn kóteredi. Sodan álgi jigit: «Aǵa, meniń jan­­uıamdaǵy jeti adam ashtan ólgeli jatqanda azyq berip, tir­li­­gi­mizdi jalǵastyrdyń ǵoı» dep kóz jasyn tyımaıdy. Rasyn­­da, soǵystyń aýyr jyl­daryn­­da da elde ashtyq boldy, aýrý-syr­qaý, túrli múgedekter jáne Oıyl aýdanyndaǵy jetim balalar úıindegi ondaǵan urpaqty Shyǵanaq Bersıev óziniń jeke ýchaskesindegi astyqpen baǵyp-ósirdi. Ol umytyla ma?

Búgingi ókinetinimiz – Shyǵa­naq Bersıevtiń dańqty jyl­daryn­­da Oıyl ózeniniń tasqyn sýy tartylyp kórmegen-di. Oral taýynan basyn alatyn Aq ózen, Qara ózen, Qyzyl ózender­­diń tarmaqtary Qyzyltaýǵa deıin jetip jyǵylady, onyń keı­­bir salalary Oıyl ózeni basyn ala­tyn Muǵaljar taýyndaǵy bu­laq kózi aýdan halqynyń qa­je­tine tolyq jarady. О́tken ǵa­­syr­­dyń jetpisinshi jyldaryna deıin aq tary ósirýshilerdiń sýdan ta­ryq­paýy júzdegen sha­qy­rym­dap, eldi mekenderdi basyp ótetin ózen jónsiz bógesin­ge ushy­ramaǵan edi. Bul da aq tary­nyń atasy bolǵan Shyǵanaq Bersıev dańqynyń márte­besi bolatyn. Oıyl tary­shy­lary soǵys jyldarynda ton­nala­ǵan a­styq­­ty qyzyl kerýen atandy­ryp, otan qoımasyna ústi-ústine jó­nel­tip jatty. Tary­­nyń bot­­­qa­­syn surapyl soǵys­ta júr­­g­en ta­l­aı jaýyngerler jegeni anyq.

Búginde álemge Oıyl degen ózen­niń atymen tanylǵan aýdanda ózen-kólderdi saqtaý qolǵa alynatyn túri joq.

Oıyl ózeni búgin de úzilip-úzi­lip birjola kebýge taıap qalǵan. Aýdandaǵy ondaǵan kólder keýip bitkeli qashan, ol kólderge salamenen jyl saıyn sý quıatyn ózen tar­tyl­ǵasyn ne shara. Kórshiles Reseı­de ózen-kólderdi aýyq-aýyq tazar­tady. Bizde ol joq.

Aryndy Oıyl ózeni kezin­de jolshybaı kólderdi tolty­ryp, Qyzyl­qoǵa aýdanynyń eldi meken­derin basyp ótip, Ja­ıyq ózenine quıatyn edi. О́zen jaǵa­laı Shyǵanaq Bersıevtiń aqtary­shylary álemdik rekord jasap, Oıyl ózeniniń baıly­ǵyn jumyr jerge tanytyp edi. Búginde Oıyl ózeni Jaıyqqa quımaq túgili, Tasshaǵyl keń­sharynyń irgesine baryp toq­taıdy. О́zegi talmaı­tyn ózen jaǵalaǵandardyń búgin­de qaıǵy-muńy sýdyń tasymaı qalýy desek, aqyn aıtqan bir qaı­ǵyny qozǵasań, myń qaıǵyny qoz­ǵaıdy bolyp shyǵady.

Ýfa qalasynyń irgesindegi Oral taýynan jyl saıyn Qara ózen, Aq ózen, Qyzyl ózen ar­qyly tasqyn sý Reseıdiń eldi mekenderimen qatar, Or qala­sy­na tıip turǵan Qyzyltaýǵa kelip toqtaıdy. Osy ózennen bir salalary Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar taýyndaǵy bulaqqa qosylyp, Oıyl ózenin buryn tasytyp jatatyn, qazir Orǵa kelgen tasqyndy sýdy sý maman­dary toǵandar men ózderiniń kól­deri­ne, sý qoımalaryna jiberip tynady. Osyndaı oqıǵany ózen-kóldiń jaǵdaıyn Oıyl aýdanyna ákimniń biri kelip, biri ketip jatsa da kóńil aýdaryp, zerttegen joq.

Jyl saıyn tótenshe jaǵ­daı­larǵa bólinip jatatyn qar­jy ózen-kólderdi jańartyp, ha­lyq­­­tyń ıgiligine jaratylsa, baı­­lyq-murat bolar edi. Aıt­paq­­­­shy, vıse-premer-Aýyl sharýa­­­­shylyǵy mınıstri О́.Shúkeev respýblıkamyzdaǵy ózen-kól­derdiń jaǵdaıyn zert­tep, túrli jumystardy atqar­masa, talaı ózen-kólden aıyry­lyp qala­tyn qaýip belgili bolyp tur. Aýyl sharýashylyǵy mı­­nıstr­­ligi ótken tarıhymyzda bol­­ǵan Odaqqa, shetelge tanymal bol­ǵan dala eńbegi erleriniń dań­qyn búgingi urpaqqa jetkizý maq­sa­tynda da talaı jumystar at­­q­arýǵa tıisti. 

Tabyl Qulyıas,

satırık, jazýshy