Kásipkerler quqy qorǵalyp, jemqorlyq aýyzdyqtalýda

Táýelsizdigine jıyrma jyl tolǵan Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamasy búgingi tańda eń tıimdilerdiń biri bolyp tanylýda. Qoǵamdyq qaýipti dert – jemqorlyqpen kú­res­tiń qarqynyn arttyrý, ási­rese bızneske neǵurlym qolaı­ly ahýal jasaý óz nátıjesin berýde. Almaty qalasy boıynsha Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kú­res departamenti Memleket bas­shysynyń kásipkerlerdiń qyz­metine memlekettik organ­dar­dyń negizsiz aralasýyna tos­qaýyl qoıý baǵytyndaǵy tapsyrmasyn dáıektilikpen júzege asyrýda. Qarjy polısııasynyń Al­maty qalalyq departamenti qyz­metkerleri bıylǵy jyldyń on aıynda shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń isine kedergi keltirip, zańsyz qolsuǵýshylyqtyń on bes faktisin anyqtady. Onyń ishinde segizi – kúsh qoldanyp aqsha talap etý bolsa, qalǵan jeti qylmys – qyzmettik ókilet­ti­gin paıdalana otyryp, alaıaqtyq jolmen kásipkerler qarajatyn ıemdengen sheneýnikterge qa­tys­ty bolyp otyr. Sonymen qatar, eseptik kezeńde 63 jemqorlyq qylmysy anyqtaldy, olardyń arasynda laýazymdylarǵa qa­tys­ty qylmystar da az emes. Almaty qalasy boıynsha Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamentiniń basshysy, qarjy polısııasy polkovnıgi Maqsat Dúısenovtiń pikirinshe, kásipkerlerdiń zańdy múddesin qorǵaý jáne ony qoldaý eń bas­ty mindet. Sóz reti kelgende atap aıtarlyǵy, qarjy polısııasy búgingi tańda kásipkerlik sýbek­tilerdi tekserýge tyıym salý rejımi jaǵdaıynda jumys isteıdi. Sondyqtan da olar tek qala turǵyndarynyń densaýlyǵyna zııan keltirip, zalalyn tıgizetin dári-dármekter men azyq-túlik taǵamdarynyń zańsyz aınaly­my­na ǵana qatysty istermen aı­nalysa alady. Kópshilikke belgili, jemqorlyq qylmystardyń ja­syryn sıpatta bolýy kóp­te­gen qıyndyqtar men kúrdelil­ik­ter týdyrýda. Taǵy bir tańǵa­lar­lyq jaǵdaı, kásipkerlerdiń ba­sym kópshiligi ózderiniń qyzmeti­ne qatysty túıtkilderdi bol­dyr­maý maqsatynda laýazym ıelerine, sheneýnikterge «para» berýdi áli kúnge deıin jalǵas­tyryp keledi. Qynjylarlyǵy, olar ózderi­nen para alýshylar onyń mól­sherin tym kóbeıtip jibergende nemese parany alyp, ýáde bergen isin oryndamaǵanda ǵana qu­qyq qorǵaý organdaryna shaǵym joldap, aryzdanady. Qylmys­tyq ister men tergeýge deıingi materıaldar, mine osyny dálel­deıdi. Qarjy polısııasy Alma­ty qalalyq departamentiniń bas­shysy Maqsat Kerimbaıuly bul «árekettiń», ıaǵnı olardyń zań­dy aınalyp ótýi, kásip­ker­lerdi úl­ken qatelikke uryn­dy­ratyn­dy­ǵyn atap aıtady. Shyn mánisinde de, mundaı salmaqty tujyrym­nyń ózindik sebepteri de bar, óıtkeni qarjy polısııa­synda jem­qorlyq jáne de basqa qyl­mystardy aýyzdyqtaýdyń tıim­di tásilderi keńinen qarastyrylǵan. Máselen, sonyń biri – senim telefony ekendigi sózsiz. – Qarjy polısııasy departamentinde «144» nómirli senim telefony táýlik boıy jumys isteıdi. Mine, osy baılanys qu­raly arqyly «jemqorlyq» sı­pattaǵy qylmystyq derekter shuǵyl túrde habarlansa, onyń izin sýytpaı ashý tergeýshiler úshin de úlken kómek bolar edi. Jasyratyny joq, elimizdiń qu­qyq qorǵaý organdarynyń bar­ly­ǵyna birdeı jáne eń basty qa­jettilik – bul kópshiliktiń, kásip­kerlerdiń senimi ekendigin atap aıtqym keledi. Paraqor­larmen qatar, olarǵa para berýshiler de zańdy túrde jazaǵa tartylatynyn eskerý qajet. Qazir departamentte óte qaýipti ekonomıkalyq qylmys­tar­dy anyqtaý baǵytyndaǵy jumystar júrgizilýde. Al, endi bıylǵy jyly qala boıynsha anyqtalǵan 800-deı qylmystyń jartysyna jýyǵy aýyr jáne asa aýyr qylmys bolyp tabyla­dy. Eń bastysy, qarjy polı­sııasy organdary qadaǵalaý or­gan­dary tarapynan jeke kásip­ker­lik qyzmetine júrgiziletin negizsiz tekserýler men zańsyz qol suǵýshylyqty joıýǵa jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan is-sharalarǵa basty nazar aýdarýda, – deıdi Maqsat Dúısenov óz oıyn ortaǵa salyp. Shyn mánisinde de, sala jetekshisi aıtsa aıtqandaı, sońǵy ýaqytta laýazymdylar arasynda qandaı jolmen bolsa da qalta toltyrýdyń jolyna túsýshiler qatary azaıar emes. Almaty qala­synda memlekettik satyp alý salasynda bıylǵy jyldyń ót­ken on aıynyń ózinde 23 qyl­mys­tyń anyqtalýy sonyń aıqyn kepili. Máselen, Almaty qalasy ákimdiginiń qurylys basqarma­sy­nyń bólim bastyǵy 70 myń AQSh dollary kóleminde para alý ústinde quryqtaldy. Ol «Jol kartasy» baǵdar­la­ma­sy aıasynda orta mektepke kúr­deli jóndeý júrgizgen «DM­Stroı­­Montaj» JShS merdigershisi Balmatovqa jalǵan qory­tyn­dy shyǵarǵany úshin, sot eks­per­tızasynyń, sondaı-aq ESJKD men prokýratýranyń laýazymdy tulǵalaryna 100 myń AQSh dol­lary kóleminde para bermek bolǵan. Sondaı-aq, Medısı­na­lyq jáne farmasevtıkalyq qyz­metke baqylaý departamentiniń qalalyq komıteti bastyǵynyń mindetin atqarýshy bolǵan Áb­dirov te qylmystyq áreket ús­tin­­de ustaldy. Jeke dárihana ashýǵa lısenzııa alý úshin 2000 dollar kóleminde para berý kú­di­gi bo­ıynsha quryqtalǵan onyń isi sotqa jiberildi. Jemqorlyq qylmysy bo­ıyn­­sha anyqtalǵan alpystan as­tam qylmystyń altaýy laýazymdy qyzmetkerlerge qa­tysty. Má­se­len, Almatydaǵy ekinshi dáre­jeli bank fılıal­dary biriniń dırektorynyń orynbasary Nur­lanovaǵa qa­tysty qylmystyq is bıylǵy jyldyń tamyz aıynda qoz­ǵaldy. Ol banktiń eki klıentimen kelisimge kelip, olardy «VIP-klıent» etip rásimdegen. Sóıtip, jasandy qujattarmen olarǵa jalpy somasy – 1,7 mıllıard teńgeni quraıtyn nesıe bergen. Sonymen qatar, kom­mer­sııalyq bankterdiń birinde bólim bastyǵy qyzmetin atqarǵan Zeıneshova óziniń qyz­mettik jaǵda­ıyn paıdalanyp, bank klıent­teriniń esepsho­ty­nan retin keltirip, aqsha jym­qyrýdy ádetke aı­naldyrǵan. Urlyǵynyń jal­py somasy – 10 mıllıon 793 myńǵa jetken Zeı­neshova bes jyl bas bos­tandyǵynan aıyrylyp, dú­nıe-múlki tárkilendi. Jaqynda, ońtústik asta­na­nyń «Darhan» yqsham aýdany­nyń turǵyny Isınniń úıinen 1129 bótelke jasandy alkogoldi ishimdik ónimderi jáne 2010 dana jalǵan esep-baqylaý markileri tabyldy. Qarjy polısııasynyń polkovnıgi Maqsat Kerimbaıulynyń esepteýinshe, «sybaılas jemqor­lyq pen kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy kúrestegi túpki nátıje tek sala mamandaryna ǵana emes, sonymen qatar elimizdiń árbir turǵynynyń jaýapkershiligine, ıaǵnı azamattyq kózqarasyna tikeleı baılanysty». Baqyt BALǴARINA, Almaty.